पढ़ने की सहायता

सरल रोमन संस्कृत के लिए देवनागरी-आधारित पठन-सहायता है। IAST में शास्त्रीय लिप्यंतरण के भेद सुरक्षित हैं। जहाँ दिया हुआ रोमन पाठ नहीं है, वहाँ IAST देवनागरी से स्वतः बनाया गया है; यह प्रमाणित उच्चारण-निर्देश नहीं है। हिन्दी और अन्य लोकभाषा के गीतों में दिए गए शब्द और बोलचाल के स्वरान्त सुरक्षित रहते हैं; सरल रोमन स्पष्ट लिप्यंतरण-चिह्नों को सुलभ बनाता है। उनके शास्त्रीय दृश्य में दिया हुआ रोमन पाठ रहता है, संस्कृत उच्चारण नहीं गढ़ा जाता। बीजाक्षरों का चुना हुआ रोमन रूप जहाँ स्पष्ट है, सुरक्षित रखा गया है।

अध्याय 4

ज्ञान, कर्म और संन्यास का योग

श्लोक पर जाएँ

4.1

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

इमं विवस्वते योगं प्रोक्तवानहमव्ययम् । विवस्वान्मनवे प्राह मनुरिक्ष्वाकवेऽब्रवीत् ॥४.१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

श्रीकृष्ण ने कहा: मैंने इस अविनाशी योग का उपदेश विवस्वान को दिया था। विवस्वान ने इसे मनु को और मनु ने इक्ष्वाकु को बताया।

रोमन पाठ

imam vivasvate yogam proktavaanahamavyayam | vivasvaanmanave praaha manurikshvaakave’braveet ||4.1||imaṃ vivasvate yogaṃ proktavānahamavyayam | vivasvānmanave prāha manurikṣvākave’bravīt ||4.1||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कृष्ण अपने उपदेश को किसी अचानक उपजे नए विचार के रूप में नहीं, बल्कि पीढ़ियों से चली आ रही शिक्षा के रूप में रखते हैं। सूर्यदेव विवस्वान, मनु और इक्ष्वाकु का उल्लेख इस परंपरा का सांस्कृतिक वंशक्रम बताता है। यहाँ योग को केवल आसनों तक सीमित न समझें; यह जीवन और कर्म को समझने की अनुशासित दृष्टि है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Krishna places the teaching within a remembered lineage, rather than presenting it as a new invention. The succession from Vivasvān to Manu and Ikṣvāku gives the teaching a traditional setting. Yoga here is a comprehensive discipline of understanding and action, not simply a collection of postures.

4.2

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

एवं परम्पराप्राप्तमिमं राजर्षयो विदुः । स कालेनेह महता योगो नष्टः परन्तप ॥४.२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

हे परंतप! इस प्रकार परंपरा से प्राप्त इस योग को राजर्षियों ने जाना। बहुत समय बीतने पर संसार में इसका ज्ञान लुप्त हो गया।

रोमन पाठ

evam paramparaapraaptamimam raajarshayo viduh | sa kaaleneha mahataa yogo nashtah parantapa ||4.2||evaṃ paramparāprāptamimaṃ rājarṣayo viduḥ | sa kāleneha mahatā yogo naṣṭaḥ parantapa ||4.2||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

परंपरा केवल शब्दों को आगे पहुँचाने का नाम नहीं; अर्थ और साधना की निरंतरता भी आवश्यक है। 'राजर्षि' ऐसे शासकों की कल्पना है जो अधिकार के साथ आत्मसंयम और विवेक भी रखते हों। समय के साथ शिक्षा का बाहरी स्वरूप बच सकता है जबकि उसका जीवित आशय धुँधला पड़ जाए।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

A lineage has to preserve understanding, not merely repeat formulas. The term royal sage suggests leadership informed by wisdom and self-restraint. Krishna's warning is that a teaching may survive as a name while its practical meaning fades.

4.3

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

स एवायं मया तेऽद्य योगः प्रोक्तः पुरातनः । भक्तोऽसि मे सखा चेति रहस्यं ह्येतदुत्तमम् ॥४.३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

वही प्राचीन योग आज मैंने तुम्हें बताया है, क्योंकि तुम मेरे भक्त और मित्र हो। यह अत्यंत गहन रहस्य है।

रोमन पाठ

sa evaayam mayaa te’dya yogah proktah puraatanah | bhakto’si me sakhaa cheti rahasyam hyetaduttamam ||4.3||sa evāyaṃ mayā te’dya yogaḥ proktaḥ purātanaḥ | bhakto’si me sakhā ceti rahasyaṃ hyetaduttamam ||4.3||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कृष्ण और अर्जुन का संबंध श्रद्धा और मित्रता दोनों से बना है। श्रद्धा सीखने की खुली मनःस्थिति देती है, जबकि मित्रता प्रश्न पूछने का साहस। 'रहस्य' का अर्थ केवल छिपी हुई सूचना नहीं, ऐसा गहरा सत्य भी है जिसे अनुभव और विवेक से समझना पड़ता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The teacher-student relationship is also a friendship: trust makes learning possible, while closeness gives Arjuna room to question. A 'secret' here can signify depth rather than information deliberately withheld. Its significance emerges through reflection and practice.

4.4

मूल / स्रोत पाठ

अर्जुन उवाच

अपरं भवतो जन्म परं जन्म विवस्वतः । कथमेतद्विजानीयां त्वमादौ प्रोक्तवानिति ॥४.४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अर्जुन ने कहा: आपका जन्म बाद का है, जबकि विवस्वान का जन्म बहुत पहले हुआ था। तब मैं कैसे समझूँ कि आपने ही आरंभ में उन्हें यह योग सिखाया?

रोमन पाठ

aparam bhavato janma param janma vivasvatah | kathametadvijaaneeyaam tvamaadau proktavaaniti ||4.4||aparaṃ bhavato janma paraṃ janma vivasvataḥ | kathametadvijānīyāṃ tvamādau proktavāniti ||4.4||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह अध्याय अंधविश्वास से नहीं, एक कठिन प्रश्न से आगे बढ़ता है। अर्जुन कथन और सामान्य कालक्रम के बीच विरोध देखता है। प्रश्न उठाना उसके विश्वास का अंत नहीं; वही कृष्ण को दिव्य प्राकट्य की अपनी धारणा स्पष्ट करने का अवसर देता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Arjuna notices the apparent conflict between Krishna's human life and the ancient chronology. His question is not a failure of devotion; it drives the conversation forward. The reply will distinguish an ordinary birth from the divine manifestation Krishna describes.

4.5

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

बहूनि मे व्यतीतानि जन्मानि तव चार्जुन । तान्यहं वेद सर्वाणि न त्वं वेत्थ परन्तप ॥४.५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कृष्ण ने कहा: अर्जुन, मेरे भी और तुम्हारे भी अनेक जन्म बीत चुके हैं। मैं उन्हें सब जानता हूँ, पर तुम नहीं जानते।

रोमन पाठ

bahooni me vyateetaani janmaani tava chaarjuna | taanyaham veda sarvaani na tvam vettha parantapa ||4.5||bahūni me vyatītāni janmāni tava cārjuna | tānyahaṃ veda sarvāṇi na tvaṃ vettha parantapa ||4.5||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यहाँ पुनर्जन्म की पारंपरिक मान्यता के भीतर स्मृति और ज्ञान का भेद प्रस्तुत होता है। कृष्ण अपने ज्ञान को मनुष्य की सीमित व्यक्तिगत स्मृति से अलग बताते हैं। पाठक को यह समझना चाहिए कि यह गीता की आध्यात्मिक शिक्षात्मक दृष्टि है, सामान्य इतिहास-लेखन का दावा नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Within the Gita's doctrine of recurring births, Krishna contrasts his knowledge with the limits of ordinary human recollection. The statement belongs to the scripture's theological account of divine and human life. It should not be mistaken for a historical claim independently established by the text.

4.6

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

अजोऽपि सन्नव्ययात्मा भूतानामीश्वरोऽपि सन् । प्रकृतिं स्वामधिष्ठाय सम्भवाम्यात्ममायया ॥४.६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

यद्यपि मैं अजन्मा, अविनाशी स्वरूप वाला और प्राणियों का ईश्वर हूँ, फिर भी अपनी प्रकृति का अधिष्ठान लेकर अपनी ही माया से प्रकट होता हूँ।

रोमन पाठ

ajo’pi sannavyayaatmaa bhootaanaameeshvaro’pi san | prakritim svaamadhishthaaya sambhavaamyaatmamaayayaa ||4.6||ajo’pi sannavyayātmā bhūtānāmīśvaro’pi san | prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayā ||4.6||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कृष्ण के अनुसार उनका प्रकट होना साधारण जन्म की विवशता नहीं है। 'प्रकृति' और 'माया' जैसे शब्दों की विभिन्न दार्शनिक परंपराओं में भिन्न व्याख्याएँ हैं। यहाँ मुख्य बात यह है कि कृष्ण दिव्य अभिव्यक्ति को अपनी स्वतंत्र शक्ति से जोड़ते हैं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Krishna distinguishes divine manifestation from an ordinary birth compelled by circumstances. Traditions interpret prakṛti and māyā in different ways, so the verse should not be reduced to one later school's metaphysics. Its immediate emphasis is divine agency in manifestation.

4.7

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

यदा यदा हि धर्मस्य ग्लानिर्भवति भारत । अभ्युत्थानमधर्मस्य तदात्मानं सृजाम्यहम् ॥४.७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

हे भारत! जब-जब धर्म का क्षय और अधर्म का बढ़ना होता है, तब-तब मैं स्वयं को प्रकट करता हूँ।

रोमन पाठ

yadaa yadaa hi dharmasya glaanirbhavati bhaarata | abhyutthaanamadharmasya tadaatmaanam srijaamyaham ||4.7||yadā yadā hi dharmasya glānirbhavati bhārata | abhyutthānamadharmasya tadātmānaṃ sṛjāmyaham ||4.7||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

धर्म यहाँ मात्र एक व्यक्तिगत धार्मिक पहचान नहीं, कर्तव्य, नैतिक व्यवस्था और न्याय-संगत जीवन के व्यापक प्रश्न से जुड़ा है। कृष्ण संकट के समय दिव्य हस्तक्षेप की संभावना का वर्णन करते हैं। इसका प्रयोग किसी व्यक्ति को अपनी हिंसा का स्वतः दैवी समर्थन मानने के लिए नहीं करना चाहिए।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Dharma here concerns the sustaining order of right conduct and responsibility, not merely a religious label. Krishna introduces the idea of divine manifestation amid moral crisis. The verse does not authorize anyone to claim divine approval for their own violence.

4.8

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

परित्राणाय साधूनां विनाशाय च दुष्कृताम् । धर्मसंस्थापनार्थाय सम्भवामि युगे युगे ॥४.८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

सज्जनों की रक्षा, दुष्कर्म करने वालों के विनाश और धर्म की पुनः स्थापना के लिए मैं युग-युग में प्रकट होता हूँ।

रोमन पाठ

paritraanaaya saadhoonaam vinaashaaya cha dushkritaam | dharmasamsthaapanaarthaaya sambhavaami yuge yuge ||4.8||paritrāṇāya sādhūnāṃ vināśāya ca duṣkṛtām | dharmasaṃsthāpanārthāya sambhavāmi yuge yuge ||4.8||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह श्लोक पिछले श्लोक की बात का उद्देश्य स्पष्ट करता है। 'विनाश' और 'रक्षा' महाकाव्य के युद्ध-संदर्भ तथा ईश्वर संबंधी विश्वास का हिस्सा हैं। व्याख्या में न्याय और करुणा के तनाव को छिपाए बिना समझना चाहिए; यह किसी पाठक के लिए दंड देने की व्यक्तिगत अनुमति नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

This verse specifies the purposes of the manifestation described in 4.7. Protection and destruction belong to the epic's theological and conflict setting. An interpretation should face the tension between justice and compassion without turning the verse into a personal license to punish others.

4.9

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

जन्म कर्म च मे दिव्यमेवं यो वेत्ति तत्त्वतः । त्यक्त्वा देहं पुनर्जन्म नैति मामेति सोऽर्जुन ॥४.९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

हे अर्जुन! जो मेरे दिव्य जन्म और कर्म को तत्त्व से समझता है, वह शरीर छोड़ने के बाद फिर जन्म नहीं लेता, बल्कि मुझे प्राप्त होता है।

रोमन पाठ

janma karma cha me divyamevam yo vetti tattvatah | tyaktvaa deham punarjanma naiti maameti so’rjuna ||4.9||janma karma ca me divyamevaṃ yo vetti tattvataḥ | tyaktvā dehaṃ punarjanma naiti māmeti so’rjuna ||4.9||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कृष्ण के कथन में मुक्ति केवल बाहरी कथा सुन लेने का फल नहीं है; 'तत्त्वतः' सही, गहरी समझ की माँग करता है। 'मुझे प्राप्त होना' वैष्णव, अद्वैत और अन्य परंपराओं में अलग ढंग से समझाया जाता है। यह श्लोक उस पारंपरिक आध्यात्मिक लक्ष्य की घोषणा करता है, न कि मापे जा सकने वाले परिणाम की।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Knowing 'in truth' implies more than memorizing an account of Krishna's appearance. Different schools understand 'coming to me' through distinct views of liberation and the divine. The promise is a theological teaching, not an empirically testable prediction.

4.10

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

वीतरागभयक्रोधा मन्मया मामुपाश्रिताः । बहवो ज्ञानतपसा पूता मद्भावमागताः ॥४.१०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

आसक्ति, भय और क्रोध से मुक्त होकर, मन को मुझमें लगाकर, मेरा आश्रय लेने वाले अनेक लोग ज्ञानरूपी तप से शुद्ध हुए और मेरे स्वरूप को प्राप्त हुए।

रोमन पाठ

veetaraagabhayakrodhaa manmayaa maamupaashritaah | bahavo jnaanatapasaa pootaa madbhaavamaagataah ||4.10||vītarāgabhayakrodhā manmayā māmupāśritāḥ | bahavo jñānatapasā pūtā madbhāvamāgatāḥ ||4.10||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

ज्ञान को यहाँ 'तप' कहा गया है—अर्थात् समझ को गहरा करने वाला गंभीर अनुशासन। क्रोध और भय से मुक्ति का आशय मानवीय भावनाओं को दबाना नहीं, उनसे संचालित न होना है। कृष्ण बताते हैं कि आध्यात्मिक परिवर्तन में अभ्यास, समझ और शरणागति साथ हो सकते हैं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Knowledge is pictured as a purifying discipline rather than a collection of facts. Freedom from fear and anger need not mean pretending such feelings never arise; it means growing beyond their domination. The verse joins inquiry, commitment, and spiritual transformation.

4.11

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

ये यथा मां प्रपद्यन्ते तांस्तथैव भजाम्यहम् । मम वर्त्मानुवर्तन्ते मनुष्याः पार्थ सर्वशः ॥४.११॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

हे पार्थ! लोग जिस प्रकार मेरी शरण आते हैं, मैं उसी प्रकार उनके प्रति प्रत्युत्तर देता हूँ। मनुष्य हर प्रकार से मेरे मार्ग का अनुसरण करते हैं।

रोमन पाठ

ye yathaa maam prapadyante taamstathaiva bhajaamyaham | mama vartmaanuvartante manushyaah paartha sarvashah ||4.11||ye yathā māṃ prapadyante tāṃstathaiva bhajāmyaham | mama vartmānuvartante manuṣyāḥ pārtha sarvaśaḥ ||4.11||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह श्लोक साधक की प्रवृत्ति और दिव्य प्रत्युत्तर के संबंध को दिखाता है। इसे सभी मतों के बीच हर अंतर के समाप्त हो जाने का सरल दावा न बनाया जाए; अलग दार्शनिक परंपराएँ इसका अर्थ अलग रखती हैं। फिर भी यहाँ मनुष्य की विविध आध्यात्मिक खोजों पर ध्यान दिया गया है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Krishna describes a correspondence between how people approach the divine and the response they receive. Traditions differ on whether this implies inclusivity, hierarchy, or graded spiritual aims. The verse recognizes varied human approaches without removing every doctrinal difference.

4.12

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

काङ्क्षन्तः कर्मणां सिद्धिं यजन्त इह देवताः । क्षिप्रं हि मानुषे लोके सिद्धिर्भवति कर्मजा ॥४.१२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कर्मों में शीघ्र सफलता चाहने वाले लोग यहाँ देवताओं की उपासना करते हैं, क्योंकि मनुष्यलोक में कर्म से मिलने वाली सफलता जल्दी प्राप्त होती है।

रोमन पाठ

kaankshantah karmanaam siddhim yajanta iha devataah | kshipram hi maanushe loke siddhirbhavati karmajaa ||4.12||kāṅkṣantaḥ karmaṇāṃ siddhiṃ yajanta iha devatāḥ | kṣipraṃ hi mānuṣe loke siddhirbhavati karmajā ||4.12||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कृष्ण तत्काल फल की कामना वाली उपासना और आगे वर्णित आत्मज्ञान के बीच अंतर स्थापित करते हैं। श्लोक देवपूजा की एक ऐतिहासिक-धार्मिक समझ प्रस्तुत करता है; इसे हर उपासक की प्रेरणा के बारे में सार्वभौम दावा मानना आवश्यक नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Krishna distinguishes worship oriented toward immediate success from the deeper spiritual understanding discussed later. The verse reflects one framework for the purposes of ritual devotion. It should not be taken as a complete account of everyone's motives for worship.

4.13

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

चातुर्वर्ण्यं मया सृष्टं गुणकर्मविभागशः । तस्य कर्तारमपि मां विद्ध्यकर्तारमव्ययम् ॥४.१३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

गुण और कर्म के विभाजन के अनुसार चार वर्णों की व्यवस्था मैंने रची है। उसका कर्ता होते हुए भी मुझे अविनाशी और अकर्ता जानो।

रोमन पाठ

chaaturvarnyam mayaa srishtam gunakarmavibhaagashah | tasya kartaaramapi maam viddhyakartaaramavyayam ||4.13||cāturvarṇyaṃ mayā sṛṣṭaṃ guṇakarmavibhāgaśaḥ | tasya kartāramapi māṃ viddhyakartāramavyayam ||4.13||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह सामाजिक व्यवस्था संबंधी प्राचीन कथन है, जिसका भारतीय इतिहास में गहरा और विवादित प्रभाव रहा है। 'गुण-कर्म' की व्याख्या अलग संप्रदाय करते हैं; इससे जन्म-आधारित भेदभाव को उचित ठहराने का अधिकार अपने आप नहीं मिलता। पाठ के अर्थ को समझते समय ऐतिहासिक जातिगत अन्याय और मानव गरिमा दोनों को गंभीरता से लेना चाहिए।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

This is a historically consequential and contested statement about a fourfold social order. Commentators debate the relation of guṇa and karma to social status; the verse should not be used to legitimize discrimination or caste-based harm. Its account of divine non-doership is a separate philosophical claim requiring interpretation.

4.14

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

न मां कर्माणि लिम्पन्ति न मे कर्मफले स्पृहा । इति मां योऽभिजानाति कर्मभिर्न स बध्यते ॥४.१४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कर्म मुझे लिप्त नहीं करते, न मुझे उनके फलों की इच्छा है। जो मुझे इस प्रकार समझता है, वह भी कर्मों से बँधता नहीं।

रोमन पाठ

na maam karmaani limpanti na me karmaphale sprihaa | iti maam yo’bhijaanaati karmabhirna sa badhyate ||4.14||na māṃ karmāṇi limpanti na me karmaphale spṛhā | iti māṃ yo’bhijānāti karmabhirna sa badhyate ||4.14||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

इस कथन का केंद्र 'कर्तापन' और फल-लालसा से उत्पन्न बंधन है। कृष्ण कर्म छोड़ने को नहीं कहते, बल्कि अपने कार्य और अहंकारपूर्ण स्वामित्व के बीच भेद सिखाते हैं। मनुष्य के लिए यह जिम्मेदारी से भागने का बहाना नहीं हो सकता।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The issue is the binding sense of possessive agency and craving for outcomes. Krishna does not present this as an excuse to avoid responsibility. Understanding non-attachment should deepen integrity in action, not erase accountability for its consequences.

4.15

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

एवं ज्ञात्वा कृतं कर्म पूर्वैरपि मुमुक्षुभिः । कुरु कर्मैव तस्मात्त्वं पूर्वैः पूर्वतरं कृतम् ॥४.१५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

यह जानकर प्राचीन मुक्ति-कामी लोगों ने भी कर्म किए। इसलिए तुम भी उन्हीं पूर्वजों की भाँति अपना कर्म करो।

रोमन पाठ

evam jnaatvaa kritam karma poorvairapi mumukshubhih | kuru karmaiva tasmaattvam poorvaih poorvataram kritam ||4.15||evaṃ jñātvā kṛtaṃ karma pūrvairapi mumukṣubhiḥ | kuru karmaiva tasmāttvaṃ pūrvaiḥ pūrvataraṃ kṛtam ||4.15||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कृष्ण कार्य से पलायन को मुक्ति का आवश्यक रास्ता नहीं मानते। पहले के मुमुक्षुओं का उदाहरण बताता है कि कर्मयोग संसार में सक्रिय रहते हुए भी साधा जा सकता है। परंपरा का संदर्भ आचरण की प्रेरणा देता है, पर विशेष परिस्थिति में क्या उचित है, इसके लिए विवेक अभी भी चाहिए।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Krishna cites earlier seekers to show that a quest for freedom need not require abandoning all activity. The tradition provides an example of engaged discipline. Yet discerning what is right in a particular situation remains necessary; imitation alone is not wisdom.

4.16

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

किं कर्म किमकर्मेति कवयोऽप्यत्र मोहिताः । तत्ते कर्म प्रवक्ष्यामि यज्ज्ञात्वा मोक्ष्यसेऽशुभात् ॥४.१६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कर्म क्या है और अकर्म क्या है, इस विषय में बुद्धिमान भी उलझ जाते हैं। मैं तुम्हें कर्म का स्वरूप बताऊँगा, जिसे समझकर तुम अशुभ बंधन से मुक्त हो सकोगे।

रोमन पाठ

kim karma kimakarmeti kavayo’pyatra mohitaah | tatte karma pravakshyaami yajjnaatvaa mokshyase’shubhaat ||4.16||kiṃ karma kimakarmeti kavayo’pyatra mohitāḥ | tatte karma pravakṣyāmi yajjñātvā mokṣyase’śubhāt ||4.16||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

हर दिखाई देने वाली गतिविधि सार्थक कर्म नहीं होती और हर बाहरी चुप्पी वास्तविक अकर्म नहीं होती। कृष्ण इस उलझन को स्वीकार करते हैं; इसलिए आगे के श्लोक में वे कर्म, विकर्म और अकर्म का विवेचन शुरू करते हैं। यहाँ शिक्षण का आरंभ प्रश्न की जटिलता को मानने से होता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Outward activity and genuine action are not always identical, nor is physical stillness necessarily true inaction. By acknowledging that even the insightful may be confused, Krishna prepares the reader for a subtler account of intention, understanding, and consequences.

4.17

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

कर्मणो ह्यपि बोद्धव्यं बोद्धव्यं च विकर्मणः । अकर्मणश्च बोद्धव्यं गहना कर्मणो गतिः ॥४.१७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कर्म को समझना चाहिए, विकर्म को भी और अकर्म को भी। कर्म की गति सचमुच बहुत गहन है।

रोमन पाठ

karmano hyapi boddhavyam boddhavyam cha vikarmanah | akarmanashcha boddhavyam gahanaa karmano gatih ||4.17||karmaṇo hyapi boddhavyaṃ boddhavyaṃ ca vikarmaṇaḥ | akarmaṇaśca boddhavyaṃ gahanā karmaṇo gatiḥ ||4.17||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कर्म, विकर्म और अकर्म अलग दार्शनिक श्रेणियाँ हैं; इन्हें केवल 'काम करना, गलत काम करना, कुछ न करना' तक समेटना पर्याप्त नहीं है। अलग भाष्य इनके सूक्ष्म अर्थों को अलग ढंग से प्रस्तुत करते हैं। कृष्ण का आग्रह है कि नैतिक स्थिति और अंतःकरण को भी देखना होगा।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Karma, vikarma, and akarma are technical categories, not merely three everyday labels. Commentaries give them nuanced meanings. The verse asks readers to examine how an act relates to intention, duty, and bondage, rather than judge only the motion visible from outside.

4.18

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

कर्मण्यकर्म यः पश्येदकर्मणि च कर्म यः । स बुद्धिमान्मनुष्येषु स युक्तः कृत्स्नकर्मकृत् ॥४.१८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जो कर्म में अकर्म और अकर्म में कर्म देखता है, वही मनुष्यों में बुद्धिमान और योगयुक्त है; वही वास्तव में समस्त कर्म का मर्म समझता है।

रोमन पाठ

karmanyakarma yah pashyedakarmani cha karma yah | sa buddhimaanmanushyeshu sa yuktah kritsnakarmakrit ||4.18||karmaṇyakarma yaḥ paśyedakarmaṇi ca karma yaḥ | sa buddhimānmanuṣyeṣu sa yuktaḥ kṛtsnakarmakṛt ||4.18||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

श्लोक विरोधाभास की शैली से बताता है कि आध्यात्मिक दृष्टि केवल बाहरी दृश्य से निर्णय नहीं करती। कोई व्यक्ति सक्रिय होकर भी फलासक्ति और अहंकार से मुक्त हो सकता है; बाहर से निष्क्रिय व्यक्ति भीतर इच्छाओं से बँधा हो सकता है। यह विचार अन्याय के सामने निष्क्रिय रहने का औचित्य नहीं देता।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The paradox shifts attention from mere outward movement to the inner quality of agency. A person may act energetically without possessive attachment, while another appears idle yet remains inwardly driven by craving. This insight should not be used to excuse passive complicity in wrongdoing.

4.19

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

यस्य सर्वे समारम्भाः कामसङ्कल्पवर्जिताः । ज्ञानाग्निदग्धकर्माणं तमाहुः पण्डितं बुधाः ॥४.१९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिसके सभी कार्य स्वार्थपूर्ण कामना और संकल्प से रहित हैं, तथा जिसके कर्म ज्ञान की अग्नि में दग्ध हो गए हैं, उसे ज्ञानीजन पंडित कहते हैं।

रोमन पाठ

yasya sarve samaarambhaah kaamasankalpavarjitaah | jnaanaagnidagdhakarmaanam tamaahuh panditam budhaah ||4.19||yasya sarve samārambhāḥ kāmasaṅkalpavarjitāḥ | jñānāgnidagdhakarmāṇaṃ tamāhuḥ paṇḍitaṃ budhāḥ ||4.19||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'ज्ञानाग्नि' एक रूपक है। आग की तरह ज्ञान अज्ञान-जनित बंधनों को समाप्त करता है; यह किए गए कार्यों के वास्तविक प्रभाव को मिटा देने का दावा नहीं है। 'कामसंकल्प' छोड़ने का अर्थ लक्ष्यहीन होना नहीं, स्वयं को लालसा से बाँधने वाली मानसिकता छोड़ना है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The fire of knowledge is a metaphor for transforming the conditions that make action binding. It does not cancel the real-world effects of someone's choices. The point is to relinquish ego-driven craving, not to become purposeless or careless.

4.20

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

त्यक्त्वा कर्मफलासङ्गं नित्यतृप्तो निराश्रयः । कर्मण्यभिप्रवृत्तोऽपि नैव किञ्चित्करोति सः ॥४.२०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कर्मफल की आसक्ति छोड़कर, सदा संतुष्ट और बाहरी सहारे पर निर्भर न रहने वाला व्यक्ति, कर्म में पूरी तरह लगा होने पर भी आध्यात्मिक अर्थ में अकर्ता रहता है।

रोमन पाठ

tyaktvaa karmaphalaasangam nityatripto niraashrayah | karmanyabhipravritto’pi naiva kinchitkaroti sah ||4.20||tyaktvā karmaphalāsaṅgaṃ nityatṛpto nirāśrayaḥ | karmaṇyabhipravṛtto’pi naiva kiñcitkaroti saḥ ||4.20||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यहाँ 'कुछ नहीं करता' का आशय वास्तविक निष्क्रियता नहीं है; बाहरी कर्म और बंधनकारी अहंकार के बीच अंतर है। संतोष आलस्य नहीं, बल्कि फल की अनिश्चितता में भी संतुलन रखकर कार्य करने की क्षमता बनता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

'Does nothing' is a statement about freedom from binding ego-identification, not a denial of visible activity. Contentment does not require laziness. A person may work diligently without making inner peace depend entirely on the outcome.

4.21

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

निराशीर्यतचित्तात्मा त्यक्तसर्वपरिग्रहः । शारीरं केवलं कर्म कुर्वन्नाप्नोति किल्बिषम् ॥४.२१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अपेक्षाओं से मुक्त, मन और इंद्रियों को संयमित रखने वाला और संग्रह की आसक्ति छोड़ने वाला व्यक्ति केवल शरीर-निर्वाह के आवश्यक कर्म करते हुए दोष से बचता है।

रोमन पाठ

niraasheeryatachittaatmaa tyaktasarvaparigrahah | shaareeram kevalam karma kurvannaapnoti kilbisham ||4.21||nirāśīryatacittātmā tyaktasarvaparigrahaḥ | śārīraṃ kevalaṃ karma kurvannāpnoti kilbiṣam ||4.21||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

संयम और अपरिग्रह यहाँ भीतर की स्वतंत्रता से जुड़े हैं। श्लोक को मनुष्यों की आवश्यकताओं का तिरस्कार मानना उचित नहीं; वह संग्रह और भोग की अनियंत्रित चाह पर प्रश्न उठाता है। व्यावहारिक उत्तरदायित्व बनाए रखना भी कर्म की शुद्धता का हिस्सा है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The focus is restraint and freedom from possessiveness. The verse need not be read as contempt for bodily needs or for people with material responsibilities. Its ideal is simplicity without abandoning the duties required for a dignified life.

4.22

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

यदृच्छालाभसन्तुष्टो द्वन्द्वातीतो विमत्सरः । समः सिद्धावसिद्धौ च कृत्वापि न निबध्यते ॥४.२२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

बिना आग्रह के मिले साधनों से संतुष्ट, सुख-दुःख जैसे द्वंद्वों से ऊपर, ईर्ष्या से मुक्त और सफलता-असफलता में समभाव रखने वाला व्यक्ति कर्म करके भी नहीं बँधता।

रोमन पाठ

yadrichchhaalaabhasantushto dvandvaateeto vimatsarah | samah siddhaavasiddhau cha kritvaapi na nibadhyate ||4.22||yadṛcchālābhasantuṣṭo dvandvātīto vimatsaraḥ | samaḥ siddhāvasiddhau ca kṛtvāpi na nibadhyate ||4.22||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

समभाव का अर्थ हर परिणाम को एक-सा उपयोगी मान लेना नहीं है। व्यक्ति सफलता से सीख सकता है और असफलता को सुधारने का प्रयास कर सकता है, फिर भी अपनी पहचान को इन परिणामों के हवाले नहीं करता। ईर्ष्या से दूरी कर्म में स्वतंत्रता देती है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Equanimity does not mean judging every outcome equally desirable. One may celebrate success, learn from setbacks, and make repairs while refusing to tie self-worth to results. Freedom from envy makes principled action easier.

4.23

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

गतसङ्गस्य मुक्तस्य ज्ञानावस्थितचेतसः । यज्ञायाचरतः कर्म समग्रं प्रविलीयते ॥४.२३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिसकी आसक्ति मिट गई है, जो भीतर से मुक्त है और जिसकी चेतना ज्ञान में स्थित है, उसके यज्ञभाव से किए गए कर्मों का बंधन पूर्णतः समाप्त हो जाता है।

रोमन पाठ

gatasangasya muktasya jnaanaavasthitachetasah | yajnaayaacharatah karma samagram pravileeyate ||4.23||gatasaṅgasya muktasya jñānāvasthitacetasaḥ | yajñāyācarataḥ karma samagraṃ pravilīyate ||4.23||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'यज्ञाय' का धार्मिक संदर्भ वैदिक अर्पण से जुड़ा है; कर्मयोग की व्यापक व्याख्या इसे समर्पित, अहंकाररहित कर्म से भी जोड़ती है। दोनों स्तरों को अलग पहचानना आवश्यक है। यहाँ कर्म के नष्ट होने का अर्थ उसके भौतिक परिणाम का मिट जाना नहीं, बल्कि आध्यात्मिक बंधन का मिटना है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Yajña has a Vedic sacrificial setting, though broader readings extend it to dedicated, selfless activity. Those interpretive levels should not be conflated. The dissolution of karma concerns spiritual bondage, not the literal disappearance of an action's worldly effects.

4.24

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

ब्रह्मार्पणं ब्रह्म हविर्ब्रह्माग्नौ ब्रह्मणा हुतम् । ब्रह्मैव तेन गन्तव्यं ब्रह्मकर्मसमाधिना ॥४.२४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अर्पण का साधन ब्रह्म है, हवि ब्रह्म है, ब्रह्मरूपी अग्नि में ब्रह्म द्वारा आहुति दी जाती है। कर्म में ब्रह्मभाव से स्थित व्यक्ति का लक्ष्य भी ब्रह्म ही है।

रोमन पाठ

brahmaarpanam brahma havirbrahmaagnau brahmanaa hutam | brahmaiva tena gantavyam brahmakarmasamaadhinaa ||4.24||brahmārpaṇaṃ brahma havirbrahmāgnau brahmaṇā hutam | brahmaiva tena gantavyaṃ brahmakarmasamādhinā ||4.24||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यज्ञ का पूरा दृश्य एक ही परम सत्य के संदर्भ में देखा गया है। अद्वैत, भक्ति और अन्य परंपराएँ 'ब्रह्म' तथा 'अर्पण' की एकता की अलग व्याख्या करती हैं। मूल संदेश यह है कि आध्यात्मिक दृष्टि से साधन, कर्ता और लक्ष्य के संबंध को नए रूप में देखा जा सकता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse reimagines the entire sacrificial act through Brahman. Nondual and devotional traditions interpret that identification differently. At minimum, it invites a transformed understanding of the relation among offering, offerer, action, and ultimate aim.

4.25

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

दैवमेवापरे यज्ञं योगिनः पर्युपासते । ब्रह्माग्नावपरे यज्ञं यज्ञेनैवोपजुह्वति ॥४.२५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कुछ योगी देवताओं के लिए यज्ञ करते हैं; दूसरे ब्रह्मरूपी अग्नि में यज्ञ को ही यज्ञभाव से अर्पित करते हैं।

रोमन पाठ

daivamevaapare yajnam yoginah paryupaasate | brahmaagnaavapare yajnam yajnenaivopajuhvati ||4.25||daivamevāpare yajñaṃ yoginaḥ paryupāsate | brahmāgnāvapare yajñaṃ yajñenaivopajuhvati ||4.25||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कृष्ण साधना के विभिन्न रूपों का वर्णन करते हैं। यहाँ वैदिक देव-यज्ञ और ब्रह्म पर केंद्रित आध्यात्मिक समर्पण का रूपक साथ आता है। उद्देश्य पाठक को किसी एक विधि के लिए निर्देश देना नहीं, बल्कि यह दिखाना है कि अर्पण की कल्पना कई स्तरों पर समझी जा सकती है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Krishna describes differing forms of sacred offering. One invokes worship of deities; another treats sacrifice itself as an offering into the fire of Brahman. The point is the range of disciplines, not a universal procedural instruction for conducting rituals.

4.26

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

श्रोत्रादीनीन्द्रियाण्यन्ये संयमाग्निषु जुह्वति । शब्दादीन्विषयानन्य इन्द्रियाग्निषु जुह्वति ॥४.२६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कुछ साधक कान आदि इंद्रियों को संयम की अग्नि में अर्पित करते हैं; दूसरे शब्द आदि विषयों को इंद्रियरूपी अग्नियों में अर्पित करते हैं।

रोमन पाठ

shrotraadeeneendriyaanyanye samyamaagnishu juhvati | shabdaadeenvishayaananya indriyaagnishu juhvati ||4.26||śrotrādīnīndriyāṇyanye saṃyamāgniṣu juhvati | śabdādīnviṣayānanya indriyāgniṣu juhvati ||4.26||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अग्नि और आहुति यहाँ ध्यान व इंद्रिय-अनुशासन के रूपक बनते हैं। एक दृष्टि में इंद्रियों की प्रवृत्ति को रोकने पर बल है; दूसरी में उनके संपर्क को सजगता से ग्रहण करने पर। दोनों को शाब्दिक अग्नि-संस्कार न समझें।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Fire and offering function as metaphors for disciplines of sensory engagement. One practice emphasizes restraint; another reframes perception itself as a conscious offering. These are not instructions to expose the body or senses to literal fire.

4.27

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

सर्वाणीन्द्रियकर्माणि प्राणकर्माणि चापरे । आत्मसंयमयोगाग्नौ जुह्वति ज्ञानदीपिते ॥४.२७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कुछ अन्य साधक इंद्रियों की सभी क्रियाएँ और प्राण की गतिविधियाँ ज्ञान से प्रज्वलित आत्मसंयमरूपी योगाग्नि में अर्पित करते हैं।

रोमन पाठ

sarvaaneendriyakarmaani praanakarmaani chaapare | aatmasamyamayogaagnau juhvati jnaanadeepite ||4.27||sarvāṇīndriyakarmāṇi prāṇakarmāṇi cāpare | ātmasaṃyamayogāgnau juhvati jñānadīpite ||4.27||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

श्लोक में शरीर, श्वास और चेतना एक अनुशासन के अंग बनते हैं। 'ज्ञानदीपिते' बताता है कि संयम अंधी कठोरता नहीं, समझ द्वारा निर्देशित होना चाहिए। यह प्राण-साधना की दार्शनिक भाषा है, किसी चिकित्सा-संबंधी परिणाम की गारंटी नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The imagery unites sensory activity, breathing, and awareness within an intelligent discipline. Knowledge lights the fire: restraint is meant to be guided by understanding, not mere severity. The verse is spiritual metaphor, not a claim of guaranteed medical effects.

4.28

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

द्रव्ययज्ञास्तपोयज्ञा योगयज्ञास्तथापरे । स्वाध्यायज्ञानयज्ञाश्च यतयः संशितव्रताः ॥४.२८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कुछ संयमी साधक दानरूपी यज्ञ, कुछ तपरूपी यज्ञ, कुछ योगरूपी यज्ञ और अन्य स्वाध्याय तथा ज्ञानरूपी यज्ञ करते हैं; वे अपने व्रतों में दृढ़ होते हैं।

रोमन पाठ

dravyayajnaastapoyajnaa yogayajnaastathaapare | svaadhyaayajnaanayajnaashcha yatayah samshitavrataah ||4.28||dravyayajñāstapoyajñā yogayajñāstathāpare | svādhyāyajñānayajñāśca yatayaḥ saṃśitavratāḥ ||4.28||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कृष्ण यज्ञ की संकल्पना को कई साधना-पद्धतियों तक फैलाते हैं। द्रव्यदान, तप, योग और स्वाध्याय अलग कार्य हैं, पर साझा सूत्र समर्पण है। सच्ची साधना में विवेक, संतुलन और जीवन-परिस्थिति का सम्मान जरूरी है; हानिकारक कठोरता इसकी आवश्यक शर्त नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The language of yajña is broadened to include giving, disciplined effort, yoga, study, and understanding. These are distinct practices united by the idea of offering. Sound judgment matters: spirituality need not require harmful extremes of austerity.

4.29

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

अपाने जुह्वति प्राणं प्राणेऽपानं तथापरे । प्राणापानगती रुद्ध्वा प्राणायामपरायणाः ॥४.२९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कुछ साधक प्राण को अपान में और कुछ अपान को प्राण में अर्पित करने की साधना करते हैं; दूसरे प्राण और अपान की गतियों को नियंत्रित कर प्राणायाम में लगे रहते हैं।

रोमन पाठ

apaane juhvati praanam praane’paanam tathaapare | praanaapaanagatee ruddhvaa praanaayaamaparaayanaah ||4.29||apāne juhvati prāṇaṃ prāṇe’pānaṃ tathāpare | prāṇāpānagatī ruddhvā prāṇāyāmaparāyaṇāḥ ||4.29||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह पारंपरिक प्राणायाम की तकनीकी भाषा है, जिसमें 'प्राण' और 'अपान' को योग-दर्शन के जीवन-वायु सिद्धांतों में समझा जाता है। श्लोक का उद्देश्य अभ्यासों के प्रकार गिनाना है; यह विस्तृत विधि नहीं बताता। विशेषकर श्वास रोकने जैसे अभ्यास योग्य मार्गदर्शन के बिना नहीं करने चाहिए।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse uses the traditional technical vocabulary of pranayama and vital airs. It identifies types of discipline rather than teaching a safe step-by-step method. Breath retention should not be attempted from this verse alone, particularly by someone with relevant medical concerns.

The verse uses the traditional technical vocabulary of prāṇāyāma and vital airs. It identifies types of discipline rather than teaching a safe step-by-step method. Breath retention should not be attempted from this verse alone, particularly by someone with relevant medical concerns.

4.30

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

अपरे नियताहाराः प्राणान्प्राणेषु जुह्वति । सर्वेऽप्येते यज्ञविदो यज्ञक्षपितकल्मषाः ॥४.३०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कुछ अन्य संयमित आहार वाले साधक प्राणों को प्राणों में अर्पित करते हैं। ये सब यज्ञ का मर्म जानने वाले हैं और उनकी अशुद्धियाँ यज्ञभाव से क्षीण होती हैं।

रोमन पाठ

apare niyataahaaraah praanaanpraaneshu juhvati | sarve’pyete yajnavido yajnakshapitakalmashaah ||4.30||apare niyatāhārāḥ prāṇānprāṇeṣu juhvati | sarve’pyete yajñavido yajñakṣapitakalmaṣāḥ ||4.30||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कृष्ण विविध साधनाओं को एक व्यापक यज्ञ-दृष्टि में जोड़ते हैं। 'नियताहार' में अनुशासन का विचार है, पर इसे सभी के लिए कठोर भोजन-नियम का आदेश नहीं समझना चाहिए। शारीरिक परिस्थितियाँ अलग होती हैं; आध्यात्मिक भाषा चिकित्सा सलाह का विकल्प नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Krishna gathers diverse practices under the shared idea of yajña. Regulated intake represents discipline, not a blanket dietary prescription for everyone. Personal health needs vary, and spiritual imagery is not a substitute for medical guidance.

4.31

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

यज्ञशिष्टामृतभुजो यान्ति ब्रह्म सनातनम् । नायं लोकोऽस्त्ययज्ञस्य कुतोऽन्यः कुरुसत्तम ॥४.३१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जो यज्ञ के अवशेषरूपी अमृत का सेवन करते हैं, वे सनातन ब्रह्म को प्राप्त होते हैं। हे कुरुश्रेष्ठ! यज्ञभाव से रहित व्यक्ति के लिए यह लोक भी सार्थक नहीं, तो दूसरा लोक कैसे होगा?

रोमन पाठ

yajnashishtaamritabhujo yaanti brahma sanaatanam | naayam loko’styayajnasya kuto’nyah kurusattama ||4.31||yajñaśiṣṭāmṛtabhujo yānti brahma sanātanam | nāyaṃ loko’styayajñasya kuto’nyaḥ kurusattama ||4.31||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'यज्ञशिष्ट' का प्राथमिक धार्मिक संदर्भ यज्ञ से बचा अन्न है, जिसकी व्यापक नैतिक व्याख्या साझा श्रम और समर्पण से प्राप्त जीवन-फल के रूप में की जाती है। दूसरे वाक्य का तात्पर्य पाठ में यज्ञ के केंद्रीय महत्व को रेखांकित करना है। यह किसी व्यक्ति की मानवीय गरिमा का निषेध नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Yajña-śiṣṭa refers in its ritual setting to what remains from an offering; broader readings connect it to grateful, shared life. The sharp contrast emphasizes the centrality of sacrifice in this teaching. It is not a warrant to deny the dignity of those with different practices.

4.32

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

एवं बहुविधा यज्ञा वितता ब्रह्मणो मुखे । कर्मजान्विद्धि तान्सर्वानेवं ज्ञात्वा विमोक्ष्यसे ॥४.३२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

इस प्रकार अनेक प्रकार के यज्ञ वेद की वाणी में वर्णित हैं। उन सबको कर्म से उत्पन्न जानो; ऐसा समझकर तुम मुक्त हो सकोगे।

रोमन पाठ

evam bahuvidhaa yajnaa vitataa brahmano mukhe | karmajaanviddhi taansarvaanevam jnaatvaa vimokshyase ||4.32||evaṃ bahuvidhā yajñā vitatā brahmaṇo mukhe | karmajānviddhi tānsarvānevaṃ jñātvā vimokṣyase ||4.32||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'ब्रह्मणो मुखे' की व्याख्या प्रायः वेद-संबंधी प्रामाणिक वाणी से की जाती है। विविध यज्ञों में क्रिया अवश्य है; उनका मर्म जाने बिना केवल बाहरी अनुकरण आध्यात्मिक परिवर्तन की गारंटी नहीं देता। ज्ञान कर्म को उसके उचित स्थान पर समझने में सहायता करता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Many commentators take 'the mouth of Brahman' here to point to Vedic revelation. The sacrifices are forms of activity, and their meaning is not exhausted by outward repetition. Understanding how they operate helps place action within a larger pursuit of freedom.

4.33

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

श्रेयान्द्रव्यमयाद्यज्ञाज्ज्ञानयज्ञः परन्तप । सर्वं कर्माखिलं पार्थ ज्ञाने परिसमाप्यते ॥४.३३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

हे परंतप! केवल सामग्री से किए गए यज्ञ की अपेक्षा ज्ञानयज्ञ श्रेष्ठ है, क्योंकि हे पार्थ, समस्त कर्म अंततः ज्ञान में पूर्णता पाते हैं।

रोमन पाठ

shreyaandravyamayaadyajnaajjnaanayajnah parantapa | sarvam karmaakhilam paartha jnaane parisamaapyate ||4.33||śreyāndravyamayādyajñājjñānayajñaḥ parantapa | sarvaṃ karmākhilaṃ pārtha jñāne parisamāpyate ||4.33||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

श्लोक बाहरी अर्पण की तुलना में उसके पीछे की समझ को अधिक महत्व देता है। इसका अर्थ दान या कर्म को निरर्थक मानना नहीं है; ज्ञान उनके उद्देश्य और दिशा को स्पष्ट करता है। कृष्ण अब बताते हैं कि इस ज्ञान को सीखने का मार्ग क्या हो सकता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse gives priority to the insight that makes offering meaningful. This need not devalue generosity or ritual action; knowledge clarifies their purpose. The next verse explains how an earnest learner may approach those who have realized such understanding.

4.34

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

तद्विद्धि प्रणिपातेन परिप्रश्नेन सेवया । उपदेक्ष्यन्ति ते ज्ञानं ज्ञानिनस्तत्त्वदर्शिनः ॥४.३४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

उस ज्ञान को विनम्रता, गहरे प्रश्न और सेवा के माध्यम से समझो। सत्य का प्रत्यक्ष बोध रखने वाले ज्ञानी तुम्हें उसका उपदेश देंगे।

रोमन पाठ

tadviddhi pranipaatena pariprashnena sevayaa | upadekshyanti te jnaanam jnaaninastattvadarshinah ||4.34||tadviddhi praṇipātena paripraśnena sevayā | upadekṣyanti te jñānaṃ jñāninastattvadarśinaḥ ||4.34||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यहाँ सम्मान और प्रश्न एक-दूसरे के विरोधी नहीं हैं। सच्चे शिक्षण में पूछना, जाँचना और आचरण से सीखना शामिल है। 'सेवा' को शोषण या विवेकहीन आज्ञापालन का आधार न बनाया जाए; योग्य शिक्षक के प्रति आदर के साथ नैतिक स्वतंत्रता भी बनी रहती है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Respect and questioning appear together, not as opposites. Learning involves inquiry and a willingness to practise. 'Service' should not be used to justify exploitation or unquestioning obedience; ethical judgment remains essential in a healthy teacher-student relationship.

4.35

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

यज्ज्ञात्वा न पुनर्मोहमेवं यास्यसि पाण्डव । येन भूतान्यशेषेण द्रक्ष्यस्यात्मन्यथो मयि ॥४.३५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

हे पाण्डव! उस ज्ञान को पाकर तुम फिर इस तरह मोह में नहीं पड़ोगे; उसके द्वारा तुम सभी प्राणियों को अपने आत्मस्वरूप में और फिर मुझमें देखोगे।

रोमन पाठ

yajjnaatvaa na punarmohamevam yaasyasi paandava | yena bhootaanyasheshena drakshyasyaatmanyatho mayi ||4.35||yajjñātvā na punarmohamevaṃ yāsyasi pāṇḍava | yena bhūtānyaśeṣeṇa drakṣyasyātmanyatho mayi ||4.35||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कृष्ण ज्ञान को दृष्टिकोण के परिवर्तन से जोड़ते हैं। जब दूसरों में व्यापक आध्यात्मिक संबंध दिखता है, तब सीमित अहंकार और विभाजन के आधार कमजोर हो सकते हैं। 'आत्मनि' और 'मयि' का संबंध विभिन्न वेदांत व्याख्याओं में अलग रूप लेता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Knowledge changes how one sees other beings, not merely what one can recite. A wider vision of spiritual connectedness can challenge narrow egoism. Vedānta traditions differ in how they explain the relation between the Self and Krishna here.

4.36

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

अपि चेदसि पापेभ्यः सर्वेभ्यः पापकृत्तमः । सर्वं ज्ञानप्लवेनैव वृजिनं सन्तरिष्यसि ॥४.३६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

यदि तुम सभी पापियों से भी अधिक पापकर्म करने वाले हो, तो भी ज्ञानरूपी नौका से समस्त दोषों के पार जा सकोगे।

रोमन पाठ

api chedasi paapebhyah sarvebhyah paapakrittamah | sarvam jnaanaplavenaiva vrijinam santarishyasi ||4.36||api cedasi pāpebhyaḥ sarvebhyaḥ pāpakṛttamaḥ | sarvaṃ jñānaplavenaiva vṛjinaṃ santariṣyasi ||4.36||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह आशा का श्लोक है, पर इसे गलत कर्म के परिणाम से मुक्त होने की स्वचालित छूट न समझें। ज्ञान व्यक्ति को अपनी भूल पहचानने, जिम्मेदारी लेने और व्यवहार बदलने की दिशा दे सकता है। 'नौका' उस परिवर्तन का रूपक है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The image offers hope for transformation, not automatic cancellation of harm or accountability. Genuine understanding can lead someone to recognize wrongdoing, accept responsibility, and change conduct. The boat is a metaphor for that spiritual crossing.

4.37

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

यथैधांसि समिद्धोऽग्निर्भस्मसात्कुरुतेऽर्जुन । ज्ञानाग्निः सर्वकर्माणि भस्मसात्कुरुते तथा ॥४.३७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

हे अर्जुन! जैसे प्रज्वलित अग्नि ईंधन को राख बना देती है, वैसे ही ज्ञान की अग्नि सभी कर्मों के बंधन को भस्म कर देती है।

रोमन पाठ

yathaidhaamsi samiddho’gnirbhasmasaatkurute’rjuna | jnaanaagnih sarvakarmaani bhasmasaatkurute tathaa ||4.37||yathaidhāṃsi samiddho’gnirbhasmasātkurute’rjuna | jñānāgniḥ sarvakarmāṇi bhasmasātkurute tathā ||4.37||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यहाँ अग्नि बाहरी कर्मों को भौतिक रूप से नष्ट नहीं करती; यह अज्ञान और आसक्ति से बने कर्मबंधन की उपमा है। श्लोक को ऐसा वचन न समझें कि ज्ञान मिलने के बाद व्यक्ति के चुनावों का कोई नैतिक या सामाजिक परिणाम नहीं बचता।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Knowledge-as-fire is imagery for the removal of ignorance-based bondage, not the erasure of past events. The verse should not be read as saying that someone who gains insight is exempt from the ethical or social consequences of previous choices.

4.38

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

न हि ज्ञानेन सदृशं पवित्रमिह विद्यते । तत्स्वयं योगसंसिद्धः कालेनात्मनि विन्दति ॥४.३८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

इस संसार में ज्ञान जैसा पवित्र करने वाला कुछ नहीं है। योग में सिद्ध व्यक्ति समय के साथ उस ज्ञान को स्वयं अपने भीतर प्राप्त करता है।

रोमन पाठ

na hi jnaanena sadrisham pavitramiha vidyate | tatsvayam yogasamsiddhah kaalenaatmani vindati ||4.38||na hi jñānena sadṛśaṃ pavitramiha vidyate | tatsvayaṃ yogasaṃsiddhaḥ kālenātmani vindati ||4.38||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

ज्ञान का पवित्रकारी अर्थ मन को भ्रम और सीमित दृष्टि से मुक्त करना है। 'कालेन' धैर्य और क्रमिक साधना को महत्व देता है। किसी भी गहरी समझ की तरह यहाँ भी अभ्यास, निरीक्षण और आत्मपरीक्षण की भूमिका है; केवल दावा कर देना पर्याप्त नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Purification means a clearer, less deluded way of understanding. The word 'in time' gives patient practice a central place. Insight is depicted as something cultivated through disciplined living, not obtained simply by declaring that one possesses it.

4.39

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

श्रद्धावाँल्लभते ज्ञानं तत्परः संयतेन्द्रियः । ज्ञानं लब्ध्वा परां शान्तिमचिरेणाधिगच्छति ॥४.३९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

श्रद्धावान, साधना में तत्पर और इंद्रियों को संयमित रखने वाला व्यक्ति ज्ञान प्राप्त करता है। ज्ञान पाकर वह शीघ्र ही परम शांति को प्राप्त होता है।

रोमन पाठ

shraddhaavaam̐llabhate jnaanam tatparah samyatendriyah | jnaanam labdhvaa paraam shaantimachirenaadhigachchhati ||4.39||śraddhāvām̐llabhate jñānaṃ tatparaḥ saṃyatendriyaḥ | jñānaṃ labdhvā parāṃ śāntimacireṇādhigacchati ||4.39||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

श्रद्धा का अर्थ विचार बंद करना नहीं है; अगले श्लोक से स्पष्ट होता है कि प्रश्न और अंतहीन दिशाहीन संदेह के बीच अंतर है। समर्पण, अनुशासन और विवेक साथ चलें तो ज्ञान का फल मन की स्थिरता बन सकता है। 'परम शांति' आध्यात्मिक आदर्श है, निश्चित चिकित्सकीय परिणाम नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Śraddhā need not require surrendering thought; the chapter also values inquiry. Trust, perseverance, and self-discipline help learning mature. The promised peace is a spiritual ideal, not a guaranteed clinical outcome for every practitioner.

4.40

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

अज्ञश्चाश्रद्दधानश्च संशयात्मा विनश्यति । नायं लोकोऽस्ति न परो न सुखं संशयात्मनः ॥४.४०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अज्ञान में डूबा, श्रद्धा से रहित और निरंतर संदेह में उलझा व्यक्ति पतन को प्राप्त होता है। ऐसे संशयग्रस्त व्यक्ति के लिए न यह लोक सार्थक होता है, न परलोक, न सुख।

रोमन पाठ

ajnashchaashraddadhaanashcha samshayaatmaa vinashyati | naayam loko’sti na paro na sukham samshayaatmanah ||4.40||ajñaścāśraddadhānaśca saṃśayātmā vinaśyati | nāyaṃ loko’sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ ||4.40||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'संशयात्मा' को हर प्रश्न पूछने वाले व्यक्ति के समान नहीं मानना चाहिए। पिछले ही श्लोकों में कृष्ण ने 'परिप्रश्न' अर्थात् गहन प्रश्न का सम्मान किया है। यहाँ आलोचना उस जड़ कर देने वाले संदेह की है जो समझ और निर्णय दोनों को रोक देता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The doubting person here should not be equated with everyone who asks questions: 4.34 explicitly commends inquiry. The warning concerns a debilitating doubt that prevents learning, trust, and responsible decision-making, not careful critical thought.

4.41

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

योगसंन्यस्तकर्माणं ज्ञानसंछिन्नसंशयम् । आत्मवन्तं न कर्माणि निबध्नन्ति धनंजय ॥४.४१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

हे धनंजय! जिसने योग द्वारा कर्मों की आसक्ति छोड़ी है, ज्ञान से संशय काट दिए हैं और अपने ऊपर संयम रखा है, उसे कर्म बाँधते नहीं।

रोमन पाठ

yogasamnyastakarmaanam jnaanasamchhinnasamshayam | aatmavantam na karmaani nibadhnanti dhanamjaya ||4.41||yogasaṃnyastakarmāṇaṃ jñānasaṃchinnasaṃśayam | ātmavantaṃ na karmāṇi nibadhnanti dhanaṃjaya ||4.41||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

योग और ज्ञान यहाँ विरोधी नहीं बल्कि परस्पर सहायक हैं। कर्म करते हुए भीतर का आग्रह छोड़ना और विवेक से संशय का समाधान करना व्यक्ति को अधिक स्वतंत्र बनाता है। 'आत्मवान्' आत्म-नियंत्रण और सजगता की ओर संकेत करता है, परिणामों के प्रति उदासीनता की ओर नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Yoga and knowledge support one another: disciplined action relinquishes possessiveness, while understanding resolves confusion. To be ātmavān is to be inwardly collected and responsible, not indifferent to what one's choices bring about.

4.42

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

श्रीभगवानुवाच

तस्मादज्ञानसंभूतं हृत्स्थं ज्ञानासिनाऽऽत्मनः । छित्त्वैनं संशयं योगमातिष्ठोत्तिष्ठ भारत ॥४.४२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

इसलिए, हे भारत! अपने हृदय में स्थित अज्ञान से उत्पन्न इस संदेह को ज्ञानरूपी तलवार से काटकर योग का आश्रय लो और उठ खड़े हो।

रोमन पाठ

tasmaadajnaanasambhootam hritstham jnaanaasinaa’’tmanah | chhittvainam samshayam yogamaatishthottishtha bhaarata ||4.42||tasmādajñānasaṃbhūtaṃ hṛtsthaṃ jñānāsinā’’tmanaḥ | chittvainaṃ saṃśayaṃ yogamātiṣṭhottiṣṭha bhārata ||4.42||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अध्याय ज्ञान से कर्म की ओर लौटकर समाप्त होता है। कृष्ण अर्जुन को केवल विचार करते रहने के लिए नहीं छोड़ते; स्पष्ट समझ के आधार पर अपने कठिन प्रश्न का सामना करने को कहते हैं। 'उठो' का तत्काल संदर्भ कुरुक्षेत्र है, जबकि व्यापक शिक्षा विवेकपूर्ण, जिम्मेदार कर्म की है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The chapter closes by bringing insight back into action. Krishna urges Arjuna not to remain paralyzed by confusion but to respond to his situation through disciplined understanding. 'Rise' directly addresses the battlefield; its broader philosophical force concerns responsible action informed by knowledge.

इस संस्करण के बारे में · स्रोत और संदर्भ

भगवद्गीता · ASS45 (1901) · Initial editorial V1

यह शैक्षिक संस्करण है; स्वतंत्र पाठ और विशेषज्ञ समीक्षा अधूरी है।

मूल पाठ, अनुवाद और व्याख्या अलग पाठ-स्तर हैं। संयुक्त अंश अपने पूरे संदर्भ के साथ एक बार दिखाए गए हैं।

  1. 4.1 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  2. 4.1 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  3. 4.1 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  4. 4.1 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  5. 4.1 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  6. 4.2 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  7. 4.2 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  8. 4.2 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  9. 4.2 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  10. 4.2 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  11. 4.3 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  12. 4.3 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  13. 4.3 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  14. 4.3 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  15. 4.3 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  16. 4.4 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  17. 4.4 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  18. 4.4 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  19. 4.4 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  20. 4.4 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  21. 4.5 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  22. 4.5 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  23. 4.5 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  24. 4.5 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  25. 4.5 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  26. 4.6 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  27. 4.6 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  28. 4.6 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  29. 4.6 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  30. 4.6 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  31. 4.7 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  32. 4.7 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  33. 4.7 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  34. 4.7 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  35. 4.7 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  36. 4.8 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  37. 4.8 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  38. 4.8 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  39. 4.8 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  40. 4.8 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  41. 4.9 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  42. 4.9 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  43. 4.9 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  44. 4.9 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  45. 4.9 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  46. 4.10 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  47. 4.10 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  48. 4.10 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  49. 4.10 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  50. 4.10 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  51. 4.11 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  52. 4.11 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  53. 4.11 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  54. 4.11 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  55. 4.11 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  56. 4.12 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  57. 4.12 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  58. 4.12 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  59. 4.12 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  60. 4.12 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  61. 4.13 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  62. 4.13 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  63. 4.13 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  64. 4.13 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  65. 4.13 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  66. 4.14 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  67. 4.14 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  68. 4.14 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  69. 4.14 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  70. 4.14 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  71. 4.15 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  72. 4.15 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  73. 4.15 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  74. 4.15 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  75. 4.15 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  76. 4.16 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  77. 4.16 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  78. 4.16 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  79. 4.16 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  80. 4.16 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  81. 4.17 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  82. 4.17 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  83. 4.17 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  84. 4.17 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  85. 4.17 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  86. 4.18 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  87. 4.18 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  88. 4.18 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  89. 4.18 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  90. 4.18 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  91. 4.19 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  92. 4.19 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  93. 4.19 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  94. 4.19 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  95. 4.19 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  96. 4.20 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  97. 4.20 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  98. 4.20 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  99. 4.20 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  100. 4.20 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  101. 4.21 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  102. 4.21 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  103. 4.21 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  104. 4.21 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  105. 4.21 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  106. 4.22 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  107. 4.22 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  108. 4.22 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  109. 4.22 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  110. 4.22 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  111. 4.23 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  112. 4.23 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  113. 4.23 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  114. 4.23 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  115. 4.23 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  116. 4.24 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  117. 4.24 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  118. 4.24 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  119. 4.24 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  120. 4.24 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  121. 4.25 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  122. 4.25 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  123. 4.25 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  124. 4.25 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  125. 4.25 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  126. 4.26 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  127. 4.26 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  128. 4.26 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  129. 4.26 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  130. 4.26 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  131. 4.27 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  132. 4.27 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  133. 4.27 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  134. 4.27 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  135. 4.27 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  136. 4.28 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  137. 4.28 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  138. 4.28 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  139. 4.28 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  140. 4.28 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  141. 4.29 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  142. 4.29 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  143. 4.29 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  144. 4.29 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  145. 4.29 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  146. 4.30 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  147. 4.30 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  148. 4.30 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  149. 4.30 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  150. 4.30 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  151. 4.31 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  152. 4.31 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  153. 4.31 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  154. 4.31 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  155. 4.31 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  156. 4.32 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  157. 4.32 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  158. 4.32 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  159. 4.32 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  160. 4.32 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  161. 4.33 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  162. 4.33 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  163. 4.33 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  164. 4.33 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  165. 4.33 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  166. 4.34 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  167. 4.34 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  168. 4.34 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  169. 4.34 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  170. 4.34 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  171. 4.35 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  172. 4.35 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  173. 4.35 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  174. 4.35 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  175. 4.35 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  176. 4.36 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  177. 4.36 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  178. 4.36 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  179. 4.36 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  180. 4.36 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  181. 4.37 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  182. 4.37 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  183. 4.37 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  184. 4.37 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  185. 4.37 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  186. 4.38 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  187. 4.38 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  188. 4.38 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  189. 4.38 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  190. 4.38 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  191. 4.39 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  192. 4.39 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  193. 4.39 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  194. 4.39 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  195. 4.39 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  196. 4.40 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  197. 4.40 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  198. 4.40 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  199. 4.40 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  200. 4.40 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  201. 4.41 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  202. 4.41 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  203. 4.41 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  204. 4.41 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  205. 4.41 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  206. 4.42 — मूल / स्रोत पाठ

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  207. 4.42 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  208. 4.42 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  209. 4.42 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  210. 4.42 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    ASS45 (1901)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization