पढ़ने की सहायता

सरल रोमन संस्कृत के लिए देवनागरी-आधारित पठन-सहायता है। IAST में शास्त्रीय लिप्यंतरण के भेद सुरक्षित हैं। जहाँ दिया हुआ रोमन पाठ नहीं है, वहाँ IAST देवनागरी से स्वतः बनाया गया है; यह प्रमाणित उच्चारण-निर्देश नहीं है। हिन्दी और अन्य लोकभाषा के गीतों में दिए गए शब्द और बोलचाल के स्वरान्त सुरक्षित रहते हैं; सरल रोमन स्पष्ट लिप्यंतरण-चिह्नों को सुलभ बनाता है। उनके शास्त्रीय दृश्य में दिया हुआ रोमन पाठ रहता है, संस्कृत उच्चारण नहीं गढ़ा जाता। बीजाक्षरों का चुना हुआ रोमन रूप जहाँ स्पष्ट है, सुरक्षित रखा गया है।

अध्याय 18

शान्तिशतक — शांति के सौ श्लोक

श्लोक पर जाएँ

18.1

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

यस्य बोधोदये तावत्स्वप्नवद् भवति भ्रमः । तस्मै सुखैकरूपाय नमः शान्ताय तेजसे ॥१८.१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिसके ज्ञान के उदय से भ्रम स्वप्न जैसा हो जाता है, उस शांत, प्रकाशमय, एकरस आनंदस्वरूप को नमस्कार है।

रोमन पाठ

yasya bodhodaye taavatsvapnavad bhavati bhramah | tasmai sukhaikaroopaaya namah shaantaaya tejase ||18.1||yasya bodhodaye tāvatsvapnavad bhavati bhramaḥ | tasmai sukhaikarūpāya namaḥ śāntāya tejase ||18.1||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

प्रारंभ किसी व्यक्ति की विजय नहीं, उस ज्ञान-स्वरूप के प्रति नम्रता है। स्वप्न की उपमा बताती है कि पहले सच लगने वाला भ्रम जागने पर अपना अधिकार खो देता है। अनुभवों के होने से इनकार नहीं किया गया है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The opening bows to luminous awareness rather than celebrating a personal achievement. The dream comparison concerns a change in the standing of error: an appearance once treated as ultimately real loses that authority on awakening.

18.2

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

अर्जयित्वाखिलान् अर्थान् भोगानाप्नोति पुष्कलान् । न हि सर्वपरित्यागमन्तरेण सुखी भवेत् ॥१८.२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

सभी वस्तुएँ और भरपूर भोग मिल जाने पर भी, सबके प्रति पकड़ छोड़े बिना स्थायी सुख नहीं मिलता।

रोमन पाठ

arjayitvaakhilaan arthaan bhogaanaapnoti pushkalaan | na hi sarvaparityaagamantarena sukhee bhavet ||18.2||arjayitvākhilān arthān bhogānāpnoti puṣkalān | na hi sarvaparityāgamantareṇa sukhī bhavet ||18.2||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यहाँ 'सर्वपरित्याग' को संपत्ति नष्ट करने का आदेश मानना जल्दबाजी होगी। प्रसंग में भीतर के अधिकार-बोध को छोड़ना प्रमुख है; आवश्यक साधनों का जिम्मेदार उपयोग अलग बात है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The force of renunciation is inward: enjoying or using things differs from requiring them to certify one's completeness. The verse does not by itself demand that someone abandon dependants or destroy useful possessions.

18.3

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

कर्तव्यदुःखमार्तण्डज्वालादग्धान्तरात्मनः । कुतः प्रशमपीयूषधारासारमृते सुखम् ॥१८.३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कर्तव्य के बोझ की धूप से भीतर जले हुए मनुष्य को शांति की अमृतधारा के बिना सुख कहाँ मिलेगा?

रोमन पाठ

kartavyaduhkhamaartandajvaalaadagdhaantaraatmanah | kutah prashamapeeyooshadhaaraasaaramrite sukham ||18.3||kartavyaduḥkhamārtaṇḍajvālādagdhāntarātmanaḥ | kutaḥ praśamapīyūṣadhārāsāramṛte sukham ||18.3||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कर्म करना और हर काम को अपने अस्तित्व पर लदा बोझ बना लेना समान नहीं हैं। अष्टावक्र दूसरे भाव को चुनौती देते हैं; सामाजिक कर्तव्यों की उपेक्षा इसका आशय नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse targets the scorching psychology of compulsive obligation. Responsible action can continue, but the feverish identification with every task as a test of personal worth can soften.

18.4

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

भवोऽयं भावनामात्रो न किञ्चित् परमार्थतः । नास्त्यभावः स्वभावानां भावाभावविभाविनाम् ॥१८.४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

यह संसार परम अर्थ में मन की कल्पना से रंगा दिखाई देता है; अस्तित्व और अनस्तित्व को जानने वाली सत्ता का अभाव नहीं है।

रोमन पाठ

bhavo’yam bhaavanaamaatro na kinchit paramaarthatah | naastyabhaavah svabhaavaanaam bhaavaabhaavavibhaavinaam ||18.4||bhavo’yaṃ bhāvanāmātro na kiñcit paramārthataḥ | nāstyabhāvaḥ svabhāvānāṃ bhāvābhāvavibhāvinām ||18.4||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

भाव और अभाव का कठिन वाक्य तत्त्वमीमांसा से जुड़ा है। यह सामान्य दुनिया को असत्य कहकर दूसरों के दुःख से मुँह फेरने का प्रमाण नहीं है; शब्दार्थ स्वतंत्र संस्कृत समीक्षा में जाँचना होगा।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

This difficult formulation distinguishes changing appearances from the presence by which they are known. Its precise grammar deserves review, and the claim of appearance must not erase the practical reality of suffering.

18.5

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

न दूरं न च सङ्कोचाल्लब्धमेवात्मनः पदम् । निर्विकल्पं निरायासं निर्विकारं निरञ्जनम् ॥१८.५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

आत्मस्वरूप न दूर है, न किसी संकुचन से प्राप्त करना है; वह विकल्परहित, प्रयत्नातीत, अविकारी और निर्मल है।

रोमन पाठ

na dooram na cha sankochaallabdhamevaatmanah padam | nirvikalpam niraayaasam nirvikaaram niranjanam ||18.5||na dūraṃ na ca saṅkocāllabdhamevātmanaḥ padam | nirvikalpaṃ nirāyāsaṃ nirvikāraṃ nirañjanam ||18.5||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

दूर की वस्तु खोजने की आदत यहाँ छोड़ने को कहा गया है। अपनी जागरूकता की पहचान कोई स्थानांतरण नहीं; साधना ध्यान तैयार कर सकती है पर आत्मा को बना नहीं सकती।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse redirects a search conceived as travel toward recognition of what is already present. Practice may clarify attention, but cannot manufacture the awareness whose nature is being considered.

18.6

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

व्यामोहमात्रविरतौ स्वरूपादानमात्रतः । वीतशोका विराजन्ते निरावरणदृष्टयः ॥१८.६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

मोह हटते और अपने स्वरूप की पहचान होते ही जिनकी दृष्टि आवरणरहित है, वे शोक से मुक्त दीप्त होते हैं।

रोमन पाठ

vyaamohamaatraviratau svaroopaadaanamaatratah | veetashokaa viraajante niraavaranadrishtayah ||18.6||vyāmohamātraviratau svarūpādānamātrataḥ | vītaśokā virājante nirāvaraṇadṛṣṭayaḥ ||18.6||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'शोकहीनता' को किसी व्यक्ति में कभी दुःख न आने का चिकित्सकीय दावा न बनाया जाए। इसका लक्ष्य मूल आत्मभ्रम है, जो अनुभवों के बीच असुरक्षा को बढ़ाता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Freedom from sorrow here names the transformation of fundamental self-misunderstanding. It should not be read as the clinical claim that a wise person cannot feel grief or bodily pain.

18.7

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

समस्तं कल्पनामात्रमात्मा मुक्तः सनातनः । इति विज्ञाय धीरो हि किमभ्यस्यति बालवत् ॥१८.७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

सब कुछ कल्पनाजनित है और आत्मा सनातन मुक्त है—यह जानकर धीर व्यक्ति बालक की तरह बार-बार क्या अभ्यास करेगा?

रोमन पाठ

samastam kalpanaamaatramaatmaa muktah sanaatanah | iti vijnaaya dheero hi kimabhyasyati baalavat ||18.7||samastaṃ kalpanāmātramātmā muktaḥ sanātanaḥ | iti vijñāya dhīro hi kimabhyasyati bālavat ||18.7||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह अभ्यास-विरोधी तीखा प्रश्न उस अभ्यास पर है जो पहले से मुक्त आत्मा को भविष्य की उपलब्धि बनाता है। अध्ययन, ध्यान और नैतिक अनुशासन का स्थान संदर्भ के अनुसार बना रह सकता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The paradox criticizes practice treated as a way of producing an already-free Self. It does not show that learning, meditation, or ethical preparation is universally useless.

18.8

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

आत्मा ब्रह्मेति निश्चित्य भावाभावौ च कल्पितौ । निष्कामः किं विजानाति किं ब्रूते च करोति किम् ॥१८.८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

आत्मा ही ब्रह्म है और होना-न-होना भी कल्पित है—यह निश्चय करके निष्काम व्यक्ति क्या जाने, क्या कहे, क्या करे?

रोमन पाठ

aatmaa brahmeti nishchitya bhaavaabhaavau cha kalpitau | nishkaamah kim vijaanaati kim broote cha karoti kim ||18.8||ātmā brahmeti niścitya bhāvābhāvau ca kalpitau | niṣkāmaḥ kiṃ vijānāti kiṃ brūte ca karoti kim ||18.8||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

प्रश्न सामान्य बोलचाल या ज्ञान के समाप्त होने का नहीं, 'मुझे अभी कुछ हासिल करना शेष है' वाली बेचैनी के ढलने का है। व्यवहार तब भी चल सकता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

These rhetorical questions challenge the sense of an unfinished self that must be completed by more knowledge or performance. They do not cancel communication or ordinary work.

18.9

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

अयं सोऽहमयं नाहमिति क्षीणा विकल्पना । सर्वमात्मेति निश्चित्य तूष्णीम्भूतस्य योगिनः ॥१८.९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

'यह मैं हूँ, वह मैं नहीं' की कल्पना शांत हो जाती है; सबको आत्मस्वरूप जानने वाला योगी भीतर से मौन हो जाता है।

रोमन पाठ

ayam so’hamayam naahamiti ksheenaa vikalpanaa | sarvamaatmeti nishchitya tooshneembhootasya yoginah ||18.9||ayaṃ so’hamayaṃ nāhamiti kṣīṇā vikalpanā | sarvamātmeti niścitya tūṣṇīmbhūtasya yoginaḥ ||18.9||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह बाहरी पहचान के व्यावहारिक अंतर मिटाने की माँग नहीं है। अद्वैत के स्तर पर आत्मा की अविभाज्यता और समाज में व्यक्तियों की अलग जिम्मेदारियाँ साथ समझी जा सकती हैं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Inner silence means less possessive division, not the loss of practical distinctions between people. Nonduality and respect for others' boundaries need not conflict.

18.10

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

न विक्षेपो न चैकाग्र्यं नातिबोधो न मूढता । न सुखं न च वा दुःखमुपशान्तस्य योगिनः ॥१८.१०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

शांत योगी के लिए विक्षेप या एकाग्रता, विशेष ज्ञान या मूढ़ता, सुख या दुःख—इनसे उसकी अंतिम पहचान नहीं बनती।

रोमन पाठ

na vikshepo na chaikaagryam naatibodho na moodhataa | na sukham na cha vaa duhkhamupashaantasya yoginah ||18.10||na vikṣepo na caikāgryaṃ nātibodho na mūḍhatā | na sukhaṃ na ca vā duḥkhamupaśāntasya yoginaḥ ||18.10||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अनुभव में ये अवस्थाएँ दिखाई दे सकती हैं; श्लोक कहता है कि आत्मस्वरूप किसी एक अवस्था पर निर्भर नहीं। मनोवैज्ञानिक कठिनाई का उपचार छोड़ना इसका अभिप्राय नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

States still arise in experience. The philosophical point is that no single state of mind has ultimate authority to define awareness; it is not advice to neglect mental health.

18.11

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

स्वाराज्ये भैक्षवृत्तौ च लाभालाभे जने वने । निर्विकल्पस्वभावस्य न विशेषोऽस्ति योगिनः ॥१८.११॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

राजसत्ता हो या भिक्षा, लाभ हो या हानि, समाज हो या वन—निर्विकल्प योगी के आत्मविश्राम में भेद नहीं होता।

रोमन पाठ

svaaraajye bhaikshavrittau cha laabhaalaabhe jane vane | nirvikalpasvabhaavasya na vishesho’sti yoginah ||18.11||svārājye bhaikṣavṛttau ca lābhālābhe jane vane | nirvikalpasvabhāvasya na viśeṣo’sti yoginaḥ ||18.11||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

परिस्थिति की वास्तविक विषमता से आँख मूँदना समता नहीं है। उपमा समझाती है कि व्यक्ति की आत्मिक पूर्णता बाहरी पद या ठिकाने से तय नहीं होती।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse separates inner sufficiency from social status and location. It does not claim poverty and wealth have identical practical effects or remove duties toward those in need.

18.12

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

क्व धर्मः क्व च वा कामः क्व चार्थः क्व विवेकिता । इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तस्य योगिनः ॥१८.१२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

'यह करना है, यह नहीं करना' के द्वंद्व से मुक्त योगी की परम पहचान धर्म, अर्थ, काम या विवेक की उपलब्धि से नहीं बनती।

रोमन पाठ

kva dharmah kva cha vaa kaamah kva chaarthah kva vivekitaa | idam kritamidam neti dvandvairmuktasya yoginah ||18.12||kva dharmaḥ kva ca vā kāmaḥ kva cārthaḥ kva vivekitā | idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktasya yoginaḥ ||18.12||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

पुरुषार्थों की सूची को सामाजिक नियमों का निषेध पढ़ना उचित नहीं। अष्टावक्र यहाँ सिद्धि के मानदंड पर प्रश्न उठाते हैं, व्यवहार में निर्णय की आवश्यकता पर नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The traditional life-goals are invoked to question achievement as the ground of Selfhood. This is a metaphysical critique, not a cancellation of responsible ethical decision-making.

18.13

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

कृत्यं किमपि नैवास्ति न कापि हृदि रञ्जना । यथा जीवनमेवेह जीवन्मुक्तस्य योगिनः ॥१८.१३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जीवन्मुक्त के हृदय में अनिवार्य कर्म का बोझ और विषयों की चिपकन नहीं; उसका जीवन सहज चलता है।

रोमन पाठ

krityam kimapi naivaasti na kaapi hridi ranjanaa | yathaa jeevanameveha jeevanmuktasya yoginah ||18.13||kṛtyaṃ kimapi naivāsti na kāpi hṛdi rañjanā | yathā jīvanameveha jīvanmuktasya yoginaḥ ||18.13||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'कोई काम नहीं' कहने का आशय सभी गतिविधियों का नाश नहीं है। कर्तव्य के साथ जुड़ी आत्म-पहचान का कठोर आग्रह ढीला पड़ता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The statement of 'nothing to do' speaks to compulsion and self-definition, not literal inability to act. Daily relationships and obligations can remain fully meaningful.

18.14

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

क्व मोहः क्व च वा विश्वं क्व तद् ध्यानं क्व मुक्तता । सर्वसङ्कल्पसीमायां विश्रान्तस्य महात्मनः ॥१८.१४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिस महात्मा ने संकल्पों की सीमा के पार विश्राम पाया, उसके लिए मोह, जगत, ध्यान और मुक्ति के प्रश्न कहाँ ठहरते हैं?

रोमन पाठ

kva mohah kva cha vaa vishvam kva tad dhyaanam kva muktataa | sarvasankalpaseemaayaam vishraantasya mahaatmanah ||18.14||kva mohaḥ kva ca vā viśvaṃ kva tad dhyānaṃ kva muktatā | sarvasaṅkalpasīmāyāṃ viśrāntasya mahātmanaḥ ||18.14||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह साधन की चरम सीमा पर पहुँचकर उसके प्रति भी आग्रह न रखने का चित्र है। अभ्यास करने वाले अन्य साधकों पर इसे श्रेष्ठता जताने के लिए नहीं लगाया जाना चाहिए।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The rhetoric looks back from the supposed culmination of inquiry, when even the means are not clung to. It is not a license to demean seekers whose practices are still helpful.

18.15

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

येन विश्वमिदं दृष्टं स नास्तीति करोतु वै । निर्वासनः किं कुरुते पश्यन्नपि न पश्यति ॥१८.१५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जो जगत को देखता है, वह चाहे उसे 'नहीं' कहे; लेकिन वासनारहित व्यक्ति देखते हुए भी बंधनकारी दृष्टि नहीं रखता।

रोमन पाठ

yena vishvamidam drishtam sa naasteeti karotu vai | nirvaasanah kim kurute pashyannapi na pashyati ||18.15||yena viśvamidaṃ dṛṣṭaṃ sa nāstīti karotu vai | nirvāsanaḥ kiṃ kurute paśyannapi na paśyati ||18.15||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

सिर्फ 'जगत नहीं है' कहना नया मत बन सकता है। दृष्टि के पीछे लोभ और स्वामित्व की पकड़ मिटना श्लोक का सूक्ष्म विषय है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Metaphysical denial can itself become another fixation. The contrast is with a person whose seeing is no longer arranged around acquisition and avoidance.

18.16

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

येन दृष्टं परं ब्रह्म सोऽहं ब्रह्मेति चिन्तयेत् । किं चिन्तयति निश्चिन्तो द्वितीयं यो न पश्यति ॥१८.१६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिसने ब्रह्म का दर्शन किया, वह 'मैं ब्रह्म हूँ' सोचे; पर जो दूसरे को देखता ही नहीं, उसे कौन-सा विचार करना शेष है?

रोमन पाठ

yena drishtam param brahma so’ham brahmeti chintayet | kim chintayati nishchinto dviteeyam yo na pashyati ||18.16||yena dṛṣṭaṃ paraṃ brahma so’haṃ brahmeti cintayet | kiṃ cintayati niścinto dvitīyaṃ yo na paśyati ||18.16||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

महावाक्य का चिंतन एक सहायक उपाय हो सकता है। यहाँ उस अवस्था की बात है जिसमें वाक्य का अर्थ भीतर स्पष्ट हो चुका हो और बार-बार प्रमाण की चाह न रही हो।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

A declaration of identity can serve as a contemplative aid. The verse imagines a recognition so settled that repeating the formula to secure it becomes unnecessary.

18.17

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

दृष्टो येनात्मविक्षेपो निरोधं कुरुते त्वसौ । उदारस्तु न विक्षिप्तः साध्याभावात्करोति किम् ॥१८.१७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिसे अपना विक्षेप दिखाई देता है, वह उसे रोकता है; जो पहले से अविक्षिप्त है, उसे कौन-सा लक्ष्य साधना है?

रोमन पाठ

drishto yenaatmavikshepo nirodham kurute tvasau | udaarastu na vikshiptah saadhyaabhaavaatkaroti kim ||18.17||dṛṣṭo yenātmavikṣepo nirodhaṃ kurute tvasau | udārastu na vikṣiptaḥ sādhyābhāvātkaroti kim ||18.17||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

प्रयत्न और उसका अभाव अलग अवस्थाओं के अनुरूप हैं। ध्यान को लेकर यह सार्वभौमिक आज्ञा नहीं कि किसी को मन का प्रशिक्षण नहीं करना चाहिए।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

A practice is meaningful relative to a problem. The verse distinguishes the effort to steady an unsettled mind from the ease of one no longer treating steadiness as a prize.

18.18

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

धीरो लोकविपर्यस्तो वर्तमानोऽपि लोकवत् । न समाधिं न विक्षेपं न लोपं स्वस्य पश्यति ॥१८.१८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

धीर व्यक्ति संसार जैसा व्यवहार करता हुआ भी अपने स्वरूप का क्षय, विक्षेप या विशेष समाधि नहीं देखता।

रोमन पाठ

dheero lokaviparyasto vartamaano’pi lokavat | na samaadhim na vikshepam na lopam svasya pashyati ||18.18||dhīro lokaviparyasto vartamāno’pi lokavat | na samādhiṃ na vikṣepaṃ na lopaṃ svasya paśyati ||18.18||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

बाहरी चलन सामान्य रह सकता है जबकि भीतरी पहचान बदल चुकी हो। समता का परीक्षण दूसरों के हावभाव से करना संभव नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Outward normality and inward freedom are not opposites. The verse resists treating exceptional meditative behavior as a necessary sign of realization.

18.19

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

भावाभावविहीनो यस्तृप्तो निर्वासनो बुधः । नैव किञ्चित्कृतं तेन लोकदृष्ट्या विकुर्वता ॥१८.१९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

भाव और अभाव के आग्रह से मुक्त तृप्त ज्ञानी लोगों की दृष्टि में काम करता है, पर 'मैं अंतिम कर्ता हूँ' की पकड़ नहीं रखता।

रोमन पाठ

bhaavaabhaavaviheeno yastripto nirvaasano budhah | naiva kinchitkritam tena lokadrishtyaa vikurvataa ||18.19||bhāvābhāvavihīno yastṛpto nirvāsano budhaḥ | naiva kiñcitkṛtaṃ tena lokadṛṣṭyā vikurvatā ||18.19||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह अद्वैत का अकर्तृत्व है, कानून या नैतिक परिणामों से छूट नहीं। कर्म और उसके प्रभाव व्यवहार की दुनिया में बने रहते हैं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Non-doership here is a metaphysical account of identity, not immunity from the consequences of choices. That distinction is essential whenever the verse meets practical life.

18.20

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

प्रवृत्तौ वा निवृत्तौ वा नैव धीरस्य दुर्ग्रहः । यदा यत्कर्तुमायाति तत्कृत्वा तिष्ठतः सुखम् ॥१८.२०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

धीर व्यक्ति न कर्म में अड़ता है, न विराम में; जो परिस्थिति सामने लाती है, उसे करके वह सहज रहता है।

रोमन पाठ

pravrittau vaa nivrittau vaa naiva dheerasya durgrahah | yadaa yatkartumaayaati tatkritvaa tishthatah sukham ||18.20||pravṛttau vā nivṛttau vā naiva dhīrasya durgrahaḥ | yadā yatkartumāyāti tatkṛtvā tiṣṭhataḥ sukham ||18.20||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यहाँ अकर्मण्यता की नहीं, लचीली स्वतंत्रता की प्रशंसा है। परिस्थिति समझना, दूसरों की जरूरत देखना और उचित कर्म चुनना तब भी आवश्यक है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

This verse values flexibility rather than a fixed ideology of work or inactivity. Responsiveness to circumstances can coexist with deep nonattachment.

18.21

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

निर्वासनो निरालम्बः स्वच्छन्दो मुक्तबन्धनः । क्षिप्तः संस्कारवातेन चेष्टते शुष्कपर्णवत् ॥१८.२१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

वासनारहित, निरालंब ज्ञानी पूर्व संस्कारों की हवा से सूखे पत्ते की तरह चलता दिखाई देता है।

रोमन पाठ

nirvaasano niraalambah svachchhando muktabandhanah | kshiptah samskaaravaatena cheshtate shushkaparnavat ||18.21||nirvāsano nirālambaḥ svacchando muktabandhanaḥ | kṣiptaḥ saṃskāravātena ceṣṭate śuṣkaparṇavat ||18.21||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

सूखे पत्ते की उपमा सहज गति समझाती है, विवेक का पूर्ण अभाव नहीं। पुराने संस्कार कैसे कार्य करते हैं, यह दार्शनिक समीक्षा का विषय है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The wind-and-leaf image illustrates action without possessive ownership. It should not be pressed into the claim that the sage becomes incapable of judgment.

18.22

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

असंसारस्य तु क्वापि न हर्षो न विषादता । स शीतलमना नित्यं विदेह इव राजये ॥१८.२२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

संसार-आसक्ति से मुक्त, शीतलचित्त ज्ञानी हर्ष-विषाद की पकड़ से परे, मानो देह-भाव से मुक्त, शोभता है।

रोमन पाठ

asamsaarasya tu kvaapi na harsho na vishaadataa | sa sheetalamanaa nityam videha iva raajaye ||18.22||asaṃsārasya tu kvāpi na harṣo na viṣādatā | sa śītalamanā nityaṃ videha iva rājaye ||18.22||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'विदेह इव' उपमा है, शारीरिक आवश्यकताओं की अस्वीकृति नहीं। आनंद और पीड़ा का अनुभव होने पर भी उनके अधीन न होने की बात है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse uses 'as if bodiless' to describe freedom from possessive identification. It does not declare the body unreal for purposes of health or care.

18.23

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

कुत्रापि न जिहासास्ति नाशो वापि न कुत्रचित् । आत्मारामस्य धीरस्य शीतलाच्छतरात्मनः ॥१८.२३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

आत्मा में रमने वाले निर्मल ज्ञानी में किसी वस्तु को हटाने की बाध्यता या किसी नई वस्तु की आशा नहीं रहती।

रोमन पाठ

kutraapi na jihaasaasti naasho vaapi na kutrachit | aatmaaraamasya dheerasya sheetalaachchhataraatmanah ||18.23||kutrāpi na jihāsāsti nāśo vāpi na kutracit | ātmārāmasya dhīrasya śītalācchatarātmanaḥ ||18.23||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

दुःखद परिस्थिति को सुधारना फिर भी उचित हो सकता है। त्याग और ग्रहण को अपनी स्थायी पहचान बनाने वाली आतुरता पर प्रश्न है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The absence of craving does not prohibit improving harmful conditions. What falls away is the idea that completion hinges on endless acquisition or rejection.

18.24

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

प्रकृत्या शून्यचित्तस्य कुर्वतोऽस्य यदृच्छया । प्राकृतस्येव धीरस्य न मानो नावमानता ॥१८.२४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जो स्वभाव से निराग्रही होकर सहज कर्म करता है, वह मान-अपमान के बंधन से मुक्त रहता है।

रोमन पाठ

prakrityaa shoonyachittasya kurvato’sya yadrichchhayaa | praakritasyeva dheerasya na maano naavamaanataa ||18.24||prakṛtyā śūnyacittasya kurvato’sya yadṛcchayā | prākṛtasyeva dhīrasya na māno nāvamānatā ||18.24||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह निर्लज्जता नहीं, बाहरी प्रतिक्रिया पर निर्भरता कम होना है। दूसरों की युक्तिसंगत आलोचना सुनना और उससे सीखना बना रह सकता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Freedom from social approval does not mean indifference to just criticism. The focus is the loss of egoic dependence on reputation.

18.25

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

कृतं देहेन कर्मेदं न मया शुद्धरूपिणा । इति चिन्तानुरोधी यः कुर्वन्नपि करोति न ॥१८.२५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

'यह कर्म शरीर से हुआ, मेरी शुद्ध आत्मा से नहीं'—ऐसा जानने वाला क्रिया करते हुए भी अंतिम कर्तापन से मुक्त रहता है।

रोमन पाठ

kritam dehena karmedam na mayaa shuddharoopinaa | iti chintaanurodhee yah kurvannapi karoti na ||18.25||kṛtaṃ dehena karmedaṃ na mayā śuddharūpiṇā | iti cintānurodhī yaḥ kurvannapi karoti na ||18.25||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अकर्तृत्व का यह सूत्र बार-बार आता है, इसलिए जिम्मेदारी की सीमा स्पष्ट रखनी चाहिए। व्यवहार में किसी को चोट पहुँचे तो क्षतिपूर्ति और उत्तरदायित्व के प्रश्न समाप्त नहीं होते।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The sharp distinction between action and awareness belongs to the nondual standpoint. Real-world accountability, repair of harm and consideration for others continue at the practical level.

18.26

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

अतद्वादीव कुरुते न भवेदपि बालिशः । जीवन्मुक्तः सुखी श्रीमान् संसरन्नपि शोभते ॥१८.२६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जीवन्मुक्त व्यक्ति विशेष दार्शनिक दावा किए बिना भी कर्म करता हुआ आनंद से संसार में रहता है।

रोमन पाठ

atadvaadeeva kurute na bhavedapi baalishah | jeevanmuktah sukhee shreemaan samsarannapi shobhate ||18.26||atadvādīva kurute na bhavedapi bāliśaḥ | jīvanmuktaḥ sukhī śrīmān saṃsarannapi śobhate ||18.26||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

आध्यात्मिकता को बोलचाल की शैली या प्रदर्शन से मापना कठिन है। बाहरी चुप्पी या वाचालता निर्णायक प्रमाण नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The teaching discourages measuring awakening by spiritual slogans or the appearance of wisdom. Ordinary participation need not contradict inward release.

18.27

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

नानाविचारसुश्रान्तो धीरो विश्रान्तिमागतः । न कल्पते न जानाति न शृणोति न पश्यति ॥१८.२७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अनेक विचारों से थककर विश्राम पाए धीर के लिए कल्पना, ज्ञान, सुनना और देखना अब नई पहचान गढ़ने के उपकरण नहीं रहते।

रोमन पाठ

naanaavichaarasushraanto dheero vishraantimaagatah | na kalpate na jaanaati na shrinoti na pashyati ||18.27||nānāvicārasuśrānto dhīro viśrāntimāgataḥ | na kalpate na jānāti na śṛṇoti na paśyati ||18.27||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

इन निषेधों को इंद्रिय-क्रियाओं के शाब्दिक लोप की तरह न पढ़ें। संदर्भ में ज्ञान का दावा और उसके सहारे अहंकार बनाना ढलता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The negations are deliberately paradoxical; they do not describe literal blindness or deafness. They undo the mental habit of seeking final security in each new thought.

18.28

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

असमाधेरविक्षेपान् न मुमुक्षुर्न चेतरः । निश्चित्य कल्पितं पश्यन् ब्रह्मैवास्ते महाशयः ॥१८.२८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

समाधि और विक्षेप की धारणाओं को कल्पित देखकर उदारचित्त व्यक्ति मुक्ति का भूखा नहीं रहता; वह ब्रह्मस्वरूप में स्थिर है।

रोमन पाठ

asamaadheravikshepaan na mumukshurna chetarah | nishchitya kalpitam pashyan brahmaivaaste mahaashayah ||18.28||asamādheravikṣepān na mumukṣurna cetaraḥ | niścitya kalpitaṃ paśyan brahmaivāste mahāśayaḥ ||18.28||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

एकाग्रता उपयोगी हो सकती है, किंतु आत्मा को उसी अनुभव तक सीमित नहीं करना चाहिए। लक्ष्य की अनवरत भूख स्वयं बाधा बनती है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The text does not deny the practical usefulness of concentration. It questions making a special mental state the condition of ultimate freedom.

18.29

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

यस्यान्तः स्यादहङ्कारो न करोति करोति सः । निरहङ्कारधीरेण न किञ्चिदकृतं कृतम् ॥१८.२९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिसके भीतर अहंकार बना है, उसका अकर्म भी कर्तापन है; निरहंकारी धीर के कर्म में भी वही पकड़ नहीं।

रोमन पाठ

yasyaantah syaadahankaaro na karoti karoti sah | nirahankaaradheerena na kinchidakritam kritam ||18.29||yasyāntaḥ syādahaṅkāro na karoti karoti saḥ | nirahaṅkāradhīreṇa na kiñcidakṛtaṃ kṛtam ||18.29||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कर्म की मात्रा के स्थान पर कर्तापन का भाव निर्णायक है। यह विरोधाभास आत्मदर्शन को लक्ष्य बनाता है, सामाजिक उत्तरदायित्व को नहीं मिटाता।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The contrast is about identification, not the number of visible actions. One can make inactivity a proud achievement, or act conscientiously without possessive self-display.

18.30

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

नोद्विग्नं न च सन्तुष्टमकर्तृ स्पन्दवर्जितम् । निराशं गतसन्देहं चित्तं मुक्तस्य राजते ॥१८.३०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

मुक्त पुरुष का चित्त उद्वेग, उपलब्धि के मद, इच्छा और संदेह की गिरफ्त से मुक्त, अकर्तृत्व में शांत शोभता है।

रोमन पाठ

nodvignam na cha santushtamakartri spandavarjitam | niraasham gatasandeham chittam muktasya raajate ||18.30||nodvignaṃ na ca santuṣṭamakartṛ spandavarjitam | nirāśaṃ gatasandehaṃ cittaṃ muktasya rājate ||18.30||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

शब्दों का जोर स्थायी आत्मिक पकड़ पर है, हर क्षण किसी भावना के न होने पर नहीं। शांत मन को सुन्न मन समझना भूल होगी।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse sketches a settled disposition, not emotional anaesthesia. Its freedom is from the demands that turn every feeling into a threat to identity.

18.31

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

निर्ध्यातुं चेष्टितुं वापि यच्चित्तं न प्रवर्तते । निर्निमित्तमिदं किन्तु निर्ध्यायेति विचेष्टते ॥१८.३१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिस चित्त को ध्यान या काम का आग्रह नहीं चलाता, वह बिना उद्देश्य भी सहज ध्यान और कर्म करता दिखाई देता है।

रोमन पाठ

nirdhyaatum cheshtitum vaapi yachchittam na pravartate | nirnimittamidam kintu nirdhyaayeti vicheshtate ||18.31||nirdhyātuṃ ceṣṭituṃ vāpi yaccittaṃ na pravartate | nirnimittamidaṃ kintu nirdhyāyeti viceṣṭate ||18.31||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह सहजता उस सूक्ष्म भेद को खोलती है जिसमें प्रयास एक मजबूरी नहीं रहता। ध्यान का अनुभव हो सकता है लेकिन उससे अपनी पहचान सिद्ध करने की तड़प नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The passage reverses the ordinary causal story: action need not always be fueled by a project of becoming someone. Spontaneity is not the same as heedlessness.

18.32

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

तत्त्वं यथार्थमाकर्ण्य मन्दः प्राप्नोति मूढताम् । अथवा याति सङ्कोचममूढः कोऽपि मूढवत् ॥१८.३२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

तत्त्व सुनकर अपरिपक्व व्यक्ति और उलझ सकता है; सच्चा ज्ञानी बाहर से अनजान जैसा लगे, फिर भी भीतर मुक्त हो सकता है।

रोमन पाठ

tattvam yathaarthamaakarnya mandah praapnoti moodhataam | athavaa yaati sankochamamoodhah ko’pi moodhavat ||18.32||tattvaṃ yathārthamākarṇya mandaḥ prāpnoti mūḍhatām | athavā yāti saṅkocamamūḍhaḥ ko’pi mūḍhavat ||18.32||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

शास्त्र की भाषा हर श्रोता पर एक जैसी नहीं पड़ती। इस श्लोक से किसी की बौद्धिक अक्षमता को आध्यात्मिक श्रेष्ठता का प्रमाण नहीं बनाया जा सकता।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse warns that insight cannot be identified simply by impressive speech. Nor is confusion, incapacity or ignorance itself evidence of realization.

18.33

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

एकाग्रता निरोधो वा मूढैरभ्यस्यते भृशम् । धीराः कृत्यं न पश्यन्ति सुप्तवत्स्वपदे स्थिताः ॥१८.३३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

मूढ़ व्यक्ति एकाग्रता और मनोनिरोध के लिए अधिक प्रयत्न करता है; धीर अपने स्वरूप में सहज विश्राम करता है।

रोमन पाठ

ekaagrataa nirodho vaa moodhairabhyasyate bhrisham | dheeraah krityam na pashyanti suptavatsvapade sthitaah ||18.33||ekāgratā nirodho vā mūḍhairabhyasyate bhṛśam | dhīrāḥ kṛtyaṃ na paśyanti suptavatsvapade sthitāḥ ||18.33||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

दूसरों के अभ्यास को नीचा दिखाना इसका उपयोगी अर्थ नहीं। जहाँ चित्त अस्थिर हो, अनुशासन सहायक हो सकता है; पर साध्य को स्वनिर्मित वस्तु न मानें।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The distinction is between training that is still needed and a claim that the Self must be manufactured. The line is sharp, so its pastoral use requires care.

18.34

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

अप्रयत्नात् प्रयत्नाद् वा मूढो नाप्नोति निर्वृतिम् । तत्त्वनिश्चयमात्रेण प्राज्ञो भवति निर्वृतः ॥१८.३४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

प्रयत्न और अप्रयत्न दोनों से केवल जिद्दी खोजने वाला शांति नहीं पाता; तत्त्व की स्पष्ट पहचान से ज्ञानी विश्राम करता है।

रोमन पाठ

aprayatnaat prayatnaad vaa moodho naapnoti nirvritim | tattvanishchayamaatrena praajno bhavati nirvritah ||18.34||aprayatnāt prayatnād vā mūḍho nāpnoti nirvṛtim | tattvaniścayamātreṇa prājño bhavati nirvṛtaḥ ||18.34||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अप्रयत्न भी एक नया प्रदर्शन बन सकता है। श्लोक व्यवहार की उपयोगिता से अधिक आत्मा की अस्मिता को गलत लक्ष्य मानने पर जोर देता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

One can make 'not trying' another strategy for acquisition. The verse shifts attention from manipulating methods to understanding the mistaken premise of the search.

18.35

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

शुद्धं बुद्धं प्रियं पूर्णं निष्प्रपञ्चं निरामयम् । आत्मानं तं न जानन्ति तत्राभ्यासपरा जनाः ॥१८.३५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जो लोग अभ्यास में ही उलझे रहते हैं, वे उस शुद्ध, चेतन, प्रिय, पूर्ण और रोगरहित आत्मस्वरूप को पहचान नहीं पाते।

रोमन पाठ

shuddham buddham priyam poornam nishprapancham niraamayam | aatmaanam tam na jaananti tatraabhyaasaparaa janaah ||18.35||śuddhaṃ buddhaṃ priyaṃ pūrṇaṃ niṣprapañcaṃ nirāmayam | ātmānaṃ taṃ na jānanti tatrābhyāsaparā janāḥ ||18.35||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अभ्यास का मूल उद्देश्य समझना आवश्यक है। साधन जब स्वयं प्रतिष्ठा का साधन बन जाए तो उसके पार की दृष्टि खो जाती है; यह समग्र योग-निषेध नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The critique concerns attachment to the means, not a categorical dismissal of all disciplines. The Self is not an object produced by a successful exercise.

18.36

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

नाप्नोति कर्मणा मोक्षं विमूढोऽभ्यासरूपिणा । धन्यो विज्ञानमात्रेण मुक्तस्तिष्ठत्यविक्रियः ॥१८.३६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अभ्यासरूपी कर्म से मुक्ति की वस्तु नहीं मिलती; तत्त्वज्ञान से मुक्त ज्ञानी अविकारी रूप में स्थित है।

रोमन पाठ

naapnoti karmanaa moksham vimoodho’bhyaasaroopinaa | dhanyo vijnaanamaatrena muktastishthatyavikriyah ||18.36||nāpnoti karmaṇā mokṣaṃ vimūḍho’bhyāsarūpiṇā | dhanyo vijñānamātreṇa muktastiṣṭhatyavikriyaḥ ||18.36||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अष्टावक्र कारण और परिणाम की भाषा को चेतना पर लागू करने से रोकते हैं। श्रवण-मनन की भूमिका नकारे बिना वे अंतिम सत्य को समयबद्ध उपलब्धि नहीं मानते।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The central question is whether an unchanging Self can be generated by a temporal procedure. Reflection can clarify error; it does not manufacture its own ground.

18.37

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

मूढो नाप्नोति तद् ब्रह्म यतो भवितुमिच्छति । अनिच्छन्नपि धीरो हि परब्रह्मस्वरूपभाक् ॥१८.३७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जो 'मैं ब्रह्म बनूँगा' सोचता है, वह लक्ष्य को दूर रखता है; ज्ञानी बनने की चाह से परे ब्रह्मस्वरूप में रहता है।

रोमन पाठ

moodho naapnoti tad brahma yato bhavitumichchhati | anichchhannapi dheero hi parabrahmasvaroopabhaak ||18.37||mūḍho nāpnoti tad brahma yato bhavitumicchati | anicchannapi dhīro hi parabrahmasvarūpabhāk ||18.37||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

भविष्य की उपलब्धि की कल्पना ही द्वैत का रूप ले सकती है। ज्ञान का संकेत अपने को पहले से बुनियादी रूप में देखने की ओर है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

A future-tense spiritual identity can perpetuate separation. The verse contrasts becoming with recognizing the reality that is not made by ambition.

18.38

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

निराधारा ग्रहव्यग्रा मूढाः संसारपोषकाः । एतस्यानर्थमूलस्य मूलच्छेदः कृतो बुधैः ॥१८.३८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अस्थिर पकड़ और आसक्ति संसार-भाव को पोषित करती हैं; विवेकी उसकी अनर्थकारी जड़ पहचानकर काटते हैं।

रोमन पाठ

niraadhaaraa grahavyagraa moodhaah samsaaraposhakaah | etasyaanarthamoolasya moolachchhedah krito budhaih ||18.38||nirādhārā grahavyagrā mūḍhāḥ saṃsārapoṣakāḥ | etasyānarthamūlasya mūlacchedaḥ kṛto budhaiḥ ||18.38||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

बाहरी सहारे लेना स्वाभाविक और कभी आवश्यक भी है। यहाँ परम आधार को वस्तुओं में ढूँढ़ने वाली मानसिक पकड़ को निशाना बनाया गया है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The image of cutting the root refers to compulsive existential dependence, not refusing practical help or social support when they are needed.

18.39

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

न शान्तिं लभते मूढो यतः शमितुमिच्छति । धीरस्तत्त्वं विनिश्चित्य सर्वदा शान्तमानसः ॥१८.३९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जो शांत होने को भी अपनी उपलब्धि बनाता है, वह शांति खोता है; तत्त्वदर्शी सहज शांतचित्त रहता है।

रोमन पाठ

na shaantim labhate moodho yatah shamitumichchhati | dheerastattvam vinishchitya sarvadaa shaantamaanasah ||18.39||na śāntiṃ labhate mūḍho yataḥ śamitumicchati | dhīrastattvaṃ viniścitya sarvadā śāntamānasaḥ ||18.39||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

इच्छा का लक्ष्य बदल जाने से उसकी जकड़न नहीं जाती। इस श्लोक की पहचान 'शांति चाहिए' की बेचैनी को समझने से है, न कि विश्राम तकनीकों का उपहास करने से।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Trying to seize quietude can preserve the disturbance it was meant to cure. Relaxation techniques still have value; the verse questions their promotion into an ultimate identity.

18.40

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

क्वात्मनो दर्शनं तस्य यद् दृष्टमवलम्बते । धीरास्तं तं न पश्यन्ति पश्यन्त्यात्मानमव्ययम् ॥१८.४०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

आत्मा को दृश्य वस्तु पर टिकाकर नहीं देखा जा सकता; ज्ञानी अविनाशी आत्मा को वस्तुरूप में नहीं, अपने स्वरूप के रूप में पहचानते हैं।

रोमन पाठ

kvaatmano darshanam tasya yad drishtamavalambate | dheeraastam tam na pashyanti pashyantyaatmaanamavyayam ||18.40||kvātmano darśanaṃ tasya yad dṛṣṭamavalambate | dhīrāstaṃ taṃ na paśyanti paśyantyātmānamavyayam ||18.40||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यहाँ देखने वाले और देखे जाने वाले का संबंध जांचा गया है। आत्मा को एक और चित्र की तरह खोजने से वही समस्या लौट आती है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse examines the structure of seeing itself. Any object offered as the final observer remains something observed, leaving the central inquiry unresolved.

18.41

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

क्व निरोधो विमूढस्य यो निर्बन्धं करोति वै । स्वारामस्यैव धीरस्य सर्वदासावकृत्रिमः ॥१८.४१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

निरोध का जोर बाँध सकता है; आत्मस्वरूप में आनंदित धीर की शांति बनावटी बंधन नहीं है।

रोमन पाठ

kva nirodho vimoodhasya yo nirbandham karoti vai | svaaraamasyaiva dheerasya sarvadaasaavakritrimah ||18.41||kva nirodho vimūḍhasya yo nirbandhaṃ karoti vai | svārāmasyaiva dhīrasya sarvadāsāvakṛtrimaḥ ||18.41||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अनुशासन और दमन में अंतर है। मन की उचित देखभाल से अलग, कठोर नियंत्रण के प्रति आत्माभिमान को श्लोक चुनौती देता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

A technique of restraint may be helpful, yet a fixation on control can become another chain. The distinction is between skillful training and an identity built on repression.

18.42

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

भावस्य भावकः कश्चिन् न किञ्चिद् भावकोपरः । उभयाभावकः कश्चिद् एवमेव निराकुलः ॥१८.४२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कोई अस्तित्व पर विचार करता है, कोई शून्यता पर; दोनों धारणाओं की खींचतान से मुक्त व्यक्ति निर्विकल्प शांत रहता है।

रोमन पाठ

bhaavasya bhaavakah kashchin na kinchid bhaavakoparah | ubhayaabhaavakah kashchid evameva niraakulah ||18.42||bhāvasya bhāvakaḥ kaścin na kiñcid bhāvakoparaḥ | ubhayābhāvakaḥ kaścid evameva nirākulaḥ ||18.42||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

भाव और अभाव के पक्ष चुनना बौद्धिक बहस बन सकता है। श्लोक तर्क को तिरस्कृत नहीं करता बल्कि अवधारणाओं को आत्मा का पूर्ण स्थानापन्न बनने से रोकता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The contrast concerns two opposing metaphysical concepts. Neither concept is allowed to become a substitute for the awareness in which conceptual thinking takes place.

18.43

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

शुद्धमद्वयमात्मानं भावयन्ति कुबुद्धयः । न तु जानन्ति संमोहाद्यावज्जीवमनिर्वृताः ॥१८.४३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

शुद्ध अद्वैत आत्मा की कल्पना करते रहने से पहचान नहीं होती; मोह में फँसे लोग अभ्यास के बावजूद तृप्त नहीं हो पाते।

रोमन पाठ

shuddhamadvayamaatmaanam bhaavayanti kubuddhayah | na tu jaananti sammohaadyaavajjeevamanirvritaah ||18.43||śuddhamadvayamātmānaṃ bhāvayanti kubuddhayaḥ | na tu jānanti saṃmohādyāvajjīvamanirvṛtāḥ ||18.43||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अद्वैत का शब्दचित्र भी वस्तु बन सकता है। समझ और कल्पना के इस अंतर में सच्ची जिज्ञासा की जरूरत बनी रहती है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Concepts are useful pointers, but repeating a picture of nonduality is not the same as dissolving false identification. The verse challenges conceptual complacency.

18.44

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

मुमुक्षोर्बुद्धिरालम्बमन्तरेण न विद्यते । निरालम्बैव निष्कामा बुद्धिर्मुक्तस्य सर्वदा ॥१८.४४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

मुक्ति चाहने वाले मन को सहारे की जरूरत रहती है; मुक्त के निष्काम विवेक का आधार स्वयं में है।

रोमन पाठ

mumukshorbuddhiraalambamantarena na vidyate | niraalambaiva nishkaamaa buddhirmuktasya sarvadaa ||18.44||mumukṣorbuddhirālambamantareṇa na vidyate | nirālambaiva niṣkāmā buddhirmuktasya sarvadā ||18.44||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

ग्रंथ, गुरु और समुदाय सहायक हो सकते हैं। 'निरालंब' को मानवीय संबंधों या सहायता का निषेध नहीं, अंतिम मानसिक निर्भरता का ढलना समझें।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Teachers and methods may support inquiry. 'Without support' points to ultimate inward nondependence, not rejection of community or assistance.

18.45

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

विषयद्वीपिनो वीक्ष्य चकिताः शरणार्थिनः । विशन्ति झटिति क्रोडं निरोधैकाग्रसिद्धये ॥१८.४५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

विषय-रूपी बाघों से भयभीत साधक एकाग्रता और निरोध की शरण में भागते हैं।

रोमन पाठ

vishayadveepino veekshya chakitaah sharanaarthinah | vishanti jhatiti krodam nirodhaikaagrasiddhaye ||18.45||viṣayadvīpino vīkṣya cakitāḥ śaraṇārthinaḥ | viśanti jhaṭiti kroḍaṃ nirodhaikāgrasiddhaye ||18.45||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह काव्यात्मक रूपक भय से प्रेरित साधना को दिखाता है। विषयों से सावधानी उपयोगी हो सकती है, पर डर को स्थायी आध्यात्मिक आधार बनाना अलग बात है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The tiger image depicts practice animated by fear of temptation. Restraint may be useful, but the emotional foundation of a practice matters too.

18.46

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

निर्वासनं हरिं दृष्ट्वा तूष्णीं विषयदन्तिनः । पलायन्ते न शक्तास्ते सेवन्ते कृतचाटवः ॥१८.४६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

वासनारहित सिंह के सामने विषय-रूपी हाथी पलायन करते हैं या वश हो जाते हैं।

रोमन पाठ

nirvaasanam harim drishtvaa tooshneem vishayadantinah | palaayante na shaktaaste sevante kritachaatavah ||18.46||nirvāsanaṃ hariṃ dṛṣṭvā tūṣṇīṃ viṣayadantinaḥ | palāyante na śaktāste sevante kṛtacāṭavaḥ ||18.46||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अष्टावक्र पिछली उपमा को उलटते हैं: भयभीत भागना और निर्भय होना अलग हैं। इंद्रियाँ शत्रु नहीं; उनका दास बनना समस्या है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The animal imagery reverses the previous verse's fear. Freedom is described not as destroying sensation, but as ceasing to be overrun by it.

18.47

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

न मुक्तिकारिकां धत्ते निःशङ्को युक्तमानसः । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्नश्नन्नास्ते यथासुखम् ॥१८.४७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

निःशंक मुक्तचित्त व्यक्ति मुक्तिपाने का विशेष अभिनय नहीं करता; देखता, सुनता, छूता, सूँघता और खाता हुआ सहज रहता है।

रोमन पाठ

na muktikaarikaam dhatte nihshanko yuktamaanasah | pashyan shrinvan sprishan jighrannashnannaaste yathaasukham ||18.47||na muktikārikāṃ dhatte niḥśaṅko yuktamānasaḥ | paśyan śṛṇvan spṛśan jighrannaśnannāste yathāsukham ||18.47||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

इस श्लोक में सामान्य जीवन की गरिमा है। आत्मबोध का अर्थ न इंद्रियों का बंद होना है न धार्मिक प्रदर्शन की जरूरत।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse is particularly concrete: ordinary sensing continues. The challenge is to spiritual performance, not to the validity of embodied living.

18.48

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

वस्तुश्रवणमात्रेण शुद्धबुद्धिर्निराकुलः । नैवाचारमनाचारमौदास्यं वा प्रपश्यति ॥१८.४८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

आत्मतत्त्व सुनकर स्पष्ट हुए विवेकी की दृष्टि आचार, अनाचार और उदासीनता की स्थिर श्रेणियों से परे जाती है।

रोमन पाठ

vastushravanamaatrena shuddhabuddhirniraakulah | naivaachaaramanaachaaramaudaasyam vaa prapashyati ||18.48||vastuśravaṇamātreṇa śuddhabuddhirnirākulaḥ | naivācāramanācāramaudāsyaṃ vā prapaśyati ||18.48||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

इस कठिन कथन का दुरुपयोग आचारहीनता की छूट के रूप में नहीं करना चाहिए। अद्वैत की परम दृष्टि और दैनिक नैतिक विवेक को अलग स्तरों पर समझना आवश्यक है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

This is a high-risk verse for misreading. Its metaphysical freedom from classificatory fixation does not make unethical conduct acceptable in real relationships.

18.49

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

यदा यत्कर्तुमायाति तदा तत्कुरुते ऋजुः । शुभं वाप्यशुभं वापि तस्य चेष्टा हि बालवत् ॥१८.४९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

सरल चित्त व्यक्ति जो काम सामने आता है, उसे सहज करता है; उसके कर्म में बच्चे जैसी निष्कपटता कही गई है।

रोमन पाठ

yadaa yatkartumaayaati tadaa tatkurute rijuh | shubham vaapyashubham vaapi tasya cheshtaa hi baalavat ||18.49||yadā yatkartumāyāti tadā tatkurute ṛjuḥ | śubhaṃ vāpyaśubhaṃ vāpi tasya ceṣṭā hi bālavat ||18.49||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'शुभ अथवा अशुभ' का उल्लेख कठिन है; इसे क्षति पहुँचाने की अनुमति बनाना गलत होगा। बालवत् का अर्थ अहंकाररहित सहजता है, उत्तरदायित्व का अभाव नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The reference to good and bad acts requires serious scrutiny. Childlike spontaneity is an image of innocence of self-display, not a warrant to cause harm.

18.50

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

स्वातन्त्र्यात्सुखमाप्नोति स्वातन्त्र्याल्लभते परम् । स्वातन्त्र्यान्निर्वृतिं गच्छेत्स्वातन्त्र्यात् परमं पदम् ॥१८.५०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

स्वतंत्रता से सहज सुख, परम सत्य की उपलब्धि, विश्राम और अंतिम पद का अनुभव होता है।

रोमन पाठ

svaatantryaatsukhamaapnoti svaatantryaallabhate param | svaatantryaannirvritim gachchhetsvaatantryaat paramam padam ||18.50||svātantryātsukhamāpnoti svātantryāllabhate param | svātantryānnirvṛtiṃ gacchetsvātantryāt paramaṃ padam ||18.50||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

स्वातंत्र्य का अर्थ मनमाना व्यवहार नहीं, वासना की मजबूरी से मुक्ति है। इस आधार पर सुख पराधीन परिस्थितियों से कम बँधता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse repeats 'freedom' to emphasize release from inner coercion. It should not be equated with a right to override others' autonomy.

18.51

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

अकर्तृत्वमभोक्तृत्वं स्वात्मनो मन्यते यदा । तदा क्षीणा भवन्त्येव समस्ताश्चित्तवृत्तयः ॥१८.५१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जब आत्मा को अंतिम कर्ता या भोक्ता नहीं माना जाता, तब मन की पकड़ बनाने वाली वृत्तियाँ शांत पड़ती हैं।

रोमन पाठ

akartritvamabhoktritvam svaatmano manyate yadaa | tadaa ksheenaa bhavantyeva samastaashchittavrittayah ||18.51||akartṛtvamabhoktṛtvaṃ svātmano manyate yadā | tadā kṣīṇā bhavantyeva samastāścittavṛttayaḥ ||18.51||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह अहंकार के केंद्र में छिपे 'मैं ही सबका स्वामी हूँ' भाव का परीक्षण है। दैनिक कर्म का साधारण कर्तृत्व व्यवहार में फिर भी महत्त्व रखता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The distinction concerns ultimate self-identification. It does not remove ordinary agency for choices, obligations or their effects.

18.52

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

उच्छृङ्खलाप्यकृतिका स्थितिर्धीरस्य राजते । न तु सस्पृहचित्तस्य शान्तिर्मूढस्य कृत्रिमा ॥१८.५२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

धीर की सहज स्वतंत्रता कभी असामान्य दिखे, फिर भी वह जीवंत है; इच्छा से भरा बनावटी मौन शांति नहीं।

रोमन पाठ

uchchhrinkhalaapyakritikaa sthitirdheerasya raajate | na tu sasprihachittasya shaantirmoodhasya kritrimaa ||18.52||ucchṛṅkhalāpyakṛtikā sthitirdhīrasya rājate | na tu saspṛhacittasya śāntirmūḍhasya kṛtrimā ||18.52||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

बाहरी मानदंड से सबका फैसला न करें, पर असामान्य व्यवहार को स्वतः आध्यात्मिक छूट भी न दें। श्लोक की कसौटी भीतर का आग्रह है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

This verse distinguishes authentic ease from theatrical calm. It must not be invoked to excuse misconduct or treat every eccentricity as evidence of wisdom.

18.53

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

विलसन्ति महाभोगैर्विशन्ति गिरिगह्वरान् । निरस्तकल्पना धीरा अबद्धा मुक्तबुद्धयः ॥१८.५३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

मुक्तबुद्धि ज्ञानी कभी वैभव में रहते, कभी पहाड़ की गुफा में; किसी भी जगह उनकी आत्मिक पहचान बँधती नहीं।

रोमन पाठ

vilasanti mahaabhogairvishanti girigahvaraan | nirastakalpanaa dheeraa abaddhaa muktabuddhayah ||18.53||vilasanti mahābhogairviśanti girigahvarān | nirastakalpanā dhīrā abaddhā muktabuddhayaḥ ||18.53||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

जीवन शैली का चुनाव मुक्ति की परिभाषा नहीं है। भोग और विरक्ति दोनों बाहरी रूप हैं; मूल प्रश्न निर्भरता का है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Luxury and austerity can both become identities. The verse treats circumstances as variable rather than measures of realization. No one of these lifestyles can guarantee a release from possessiveness.

18.54

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

श्रोत्रियं देवतां तीर्थमङ्गनां भूपतिं प्रियम् । दृष्ट्वा सम्पूज्य धीरस्य न कापि हृदि वासना ॥१८.५४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

शास्त्रज्ञ, देवता, तीर्थ, प्रिय व्यक्ति या राजा का दर्शन-सम्मान कर भी ज्ञानी भीतर वासना की पकड़ नहीं बढ़ाता।

रोमन पाठ

shrotriyam devataam teerthamanganaam bhoopatim priyam | drishtvaa sampoojya dheerasya na kaapi hridi vaasanaa ||18.54||śrotriyaṃ devatāṃ tīrthamaṅganāṃ bhūpatiṃ priyam | dṛṣṭvā sampūjya dhīrasya na kāpi hṛdi vāsanā ||18.54||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

सम्मान और आसक्ति का अंतर इस श्लोक का सौंदर्य है। किसी के प्रति श्रद्धा रखना स्वतंत्र विवेक छोड़ देने के बराबर नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Respect and devotion do not necessarily entail dependence. One can value a person or sacred place without making it the source of one's ultimate identity.

18.55

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

भृत्यैः पुत्रैः कलत्रैश्च दौहित्रैश्चापि गोत्रजैः । विहस्य धिक्कृतो योगी न याति विकृतिं मनाक् ॥१८.५५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

सेवक, संतान, जीवनसाथी या परिजन उपहास करें तो भी ज्ञानी भीतर से तुरंत विकृत नहीं होता।

रोमन पाठ

bhrityaih putraih kalatraishcha dauhitraishchaapi gotrajaih | vihasya dhikkrito yogee na yaati vikritim manaak ||18.55||bhṛtyaiḥ putraiḥ kalatraiśca dauhitraiścāpi gotrajaiḥ | vihasya dhikkṛto yogī na yāti vikṛtiṃ manāk ||18.55||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

दुर्व्यवहार सहते रहना कोई आध्यात्मिक कर्तव्य नहीं। समता के साथ सीमाएँ तय करना और अपमानजनक स्थिति सुधारना संभव है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Resilience does not require tolerating abuse. The point is the freedom not to let another's mockery decide one's whole sense of self.

18.56

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

सन्तुष्टोऽपि न सन्तुष्टः खिन्नोऽपि न च खिद्यते । तस्याश्चर्यदशां तां तां तादृशा एव जानते ॥१८.५६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

ज्ञानी संतुष्ट होते हुए भी संतोष के लेबल में बंद नहीं, खिन्न होते हुए भी खिन्नता की पहचान नहीं बनाता।

रोमन पाठ

santushto’pi na santushtah khinno’pi na cha khidyate | tasyaashcharyadashaam taam taam taadrishaa eva jaanate ||18.56||santuṣṭo’pi na santuṣṭaḥ khinno’pi na ca khidyate | tasyāścaryadaśāṃ tāṃ tāṃ tādṛśā eva jānate ||18.56||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

भावना की उपस्थिति और उससे आत्मपरिचय बनाना दो अलग बातें हैं। 'न संतुष्ट' का कथन साधारण संतोष का निषेध नहीं करता।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The paradox separates an experienced feeling from total identification with it. This is not emotional denial, but a claim about the abiding ground beneath fluctuation.

18.57

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

कर्तव्यतैव संसारो न तां पश्यन्ति सूरयः । शून्याकारा निराकारा निर्विकारा निरामयाः ॥१८.५७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

कर्तव्य को स्थायी बोझ बनाने वाली दृष्टि ही बंधन है; ज्ञानी उसमें अपनी अंतिम पहचान नहीं पाते।

रोमन पाठ

kartavyataiva samsaaro na taam pashyanti soorayah | shoonyaakaaraa niraakaaraa nirvikaaraa niraamayaah ||18.57||kartavyataiva saṃsāro na tāṃ paśyanti sūrayaḥ | śūnyākārā nirākārā nirvikārā nirāmayāḥ ||18.57||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

जिम्मेदारी और 'कर्तव्यतैव संसारः' की जकड़न अलग हैं। परिवार, समाज और स्वयं की देखभाल का काम फिर भी करना पड़ सकता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse addresses compulsive duty-identification, not the abolition of care or moral commitments. One can serve without treating every task as an existential verdict.

18.58

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

अकुर्वन्नपि सङ्क्षोभाद् व्यग्रः सर्वत्र मूढधीः । कुर्वन्नपि तु कृत्यानि कुशलो हि निराकुलः ॥१८.५८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

मूढ़ निष्क्रिय रहकर भी चिंताग्रस्त हो सकता है; कुशल व्यक्ति काम करते हुए भी भीतर से निर्व्याकुल रहता है।

रोमन पाठ

akurvannapi sankshobhaad vyagrah sarvatra moodhadheeh | kurvannapi tu krityaani kushalo hi niraakulah ||18.58||akurvannapi saṅkṣobhād vyagraḥ sarvatra mūḍhadhīḥ | kurvannapi tu kṛtyāni kuśalo hi nirākulaḥ ||18.58||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह अध्याय की महत्वपूर्ण व्यावहारिक शिक्षा है: बाहरी गतिविधि और मन की जकड़न एक ही चीज नहीं। सच्ची शांति भागने पर निर्भर नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse gives a practical test of the distinction between activity and bondage. Stopping action does not automatically quiet a troubled mind.

18.59

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

सुखमास्ते सुखं शेते सुखमायाति याति च । सुखं वक्ति सुखं भुङ्क्ते व्यवहारेऽपि शान्तधीः ॥१८.५९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

शांतचित्त ज्ञानी बैठता, सोता, आता-जाता, बोलता और भोजन करता हुआ सहज सुख से जीता है।

रोमन पाठ

sukhamaaste sukham shete sukhamaayaati yaati cha | sukham vakti sukham bhunkte vyavahaare’pi shaantadheeh ||18.59||sukhamāste sukhaṃ śete sukhamāyāti yāti ca | sukhaṃ vakti sukhaṃ bhuṅkte vyavahāre’pi śāntadhīḥ ||18.59||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यहाँ जीवन के सामान्य दृश्य आध्यात्मिक अर्थ पाते हैं। जागरूकता किसी दुर्लभ मुद्रा में ही नहीं, दैनिक व्यवहार में भी समझी जाती है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The list of everyday acts restores ordinary life to the center of the teaching. No ceremonial performance is required for natural inward repose.

18.60

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

स्वभावाद्यस्य नैवार्तिर्लोकवद् व्यवहारिणः । महाह्रद इवाक्षोभ्यो गतक्लेशः सुशोभते ॥१८.६०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

संसार में सामान्य व्यवहार करने वाला ज्ञानी भी विशाल झील की तरह अक्षुब्ध और अंतःक्लेश से मुक्त रहता है।

रोमन पाठ

svabhaavaadyasya naivaartirlokavad vyavahaarinah | mahaahrada ivaakshobhyo gatakleshah sushobhate ||18.60||svabhāvādyasya naivārtirlokavad vyavahāriṇaḥ | mahāhrada ivākṣobhyo gatakleśaḥ suśobhate ||18.60||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

झील का रूपक निष्क्रियता नहीं, गहराई बताता है। सतह पर लहरें हो सकती हैं पर पूरी पहचान उसी से तय नहीं होती।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The lake image is about depth rather than a perfectly motionless surface. Inner steadiness may coexist with responsive, visible activity.

18.61

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

निवृत्तिरपि मूढस्य प्रवृत्ति रुपजायते । प्रवृत्तिरपि धीरस्य निवृत्तिफलभागिनी ॥१८.६१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

मूढ़ की निवृत्ति भी भीतर नई प्रवृत्ति बन जाती है; धीर की कर्मप्रवृत्ति भी मुक्त विश्राम का फल देती है।

रोमन पाठ

nivrittirapi moodhasya pravritti rupajaayate | pravrittirapi dheerasya nivrittiphalabhaaginee ||18.61||nivṛttirapi mūḍhasya pravṛtti rupajāyate | pravṛttirapi dhīrasya nivṛttiphalabhāginī ||18.61||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

अष्टावक्र एक बार फिर बाहरी कर्म की गिनती के बदले मानसिक आसक्ति का प्रश्न उठाते हैं। निष्क्रियता को ही मुक्ति समझना अपूर्ण है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The reversal shows that bondage is not measured simply by movement. An elaborate project of avoiding work may be as consuming as activity itself.

18.62

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

परिग्रहेषु वैराग्यं प्रायो मूढस्य दृश्यते । देहे विगलिताशस्य क्व रागः क्व विरागता ॥१८.६२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिसका देह के प्रति आग्रह ढल गया, उसके लिए संग्रह का राग या उसका प्रदर्शनकारी त्याग—दोनों ही गौण हैं।

रोमन पाठ

parigraheshu vairaagyam praayo moodhasya drishyate | dehe vigalitaashasya kva raagah kva viraagataa ||18.62||parigraheṣu vairāgyaṃ prāyo mūḍhasya dṛśyate | dehe vigalitāśasya kva rāgaḥ kva virāgatā ||18.62||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

वैराग्य स्वयं छवि बन सकता है। इस कथन को शारीरिक स्वास्थ्य की चिंता छोड़ने की आज्ञा समझना अनुचित होगा।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Austerity can become another possession of the ego. Freedom from possessiveness is distinct from neglecting basic bodily welfare. The body may still deserve attentive care and protection.

18.63

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

भावनाभावनासक्ता दृष्टिर्मूढस्य सर्वदा । भाव्यभावनया सा तु स्वस्थस्यादृष्टिरूपिणी ॥१८.६३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अपरिपक्व मन धारणा बनाने या मिटाने, दोनों से चिपकता है; आत्मस्थित व्यक्ति की दृष्टि इससे मुक्त है।

रोमन पाठ

bhaavanaabhaavanaasaktaa drishtirmoodhasya sarvadaa | bhaavyabhaavanayaa saa tu svasthasyaadrishtiroopinee ||18.63||bhāvanābhāvanāsaktā dṛṣṭirmūḍhasya sarvadā | bhāvyabhāvanayā sā tu svasthasyādṛṣṭirūpiṇī ||18.63||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह कठिन विचार कल्पना के उपयोग और उसके अधीन हो जाने का अंतर दिखाता है। सटीक संस्कृत समास विशेषज्ञ समीक्षा में जाँचना होगा।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The compounds are compressed and require philological review. Provisionally the verse questions identification with both positive and negative modes of imagination.

18.64

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

सर्वारम्भेषु निष्कामो यश्चरेद् बालवन् मुनिः । न लेपस्तस्य शुद्धस्य क्रियमाणेऽपि कर्मणि ॥१८.६४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जो मुनि हर काम में निष्काम और बालक के समान सरल है, वह कर्म करते हुए भी भीतर चिपकता नहीं।

रोमन पाठ

sarvaarambheshu nishkaamo yashchared baalavan munih | na lepastasya shuddhasya kriyamaane’pi karmani ||18.64||sarvārambheṣu niṣkāmo yaścared bālavan muniḥ | na lepastasya śuddhasya kriyamāṇe’pi karmaṇi ||18.64||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह निष्कपटता के पक्ष में कथन है; बच्चों जैसी जवाबदेही-विहीनता का आदर्श नहीं। कर्म का बाहरी प्रभाव बना रहता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Childlike describes a lack of self-advertising possessiveness. It does not erase the duties and consequences of an adult's decisions.

18.65

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

स एव धन्य आत्मज्ञः सर्वभावेषु यः समः । पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्निस्तर्षमानसः ॥१८.६५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

देखने, सुनने, छूने, सूँघने और खाने के बीच भी जिसकी तृष्णा शांत है, वही समदर्शी आत्मज्ञानी धन्य है।

रोमन पाठ

sa eva dhanya aatmajnah sarvabhaaveshu yah samah | pashyan shrinvan sprishan jighrann ashnannistarshamaanasah ||18.65||sa eva dhanya ātmajñaḥ sarvabhāveṣu yaḥ samaḥ | paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnannistarṣamānasaḥ ||18.65||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

आत्मज्ञान इंद्रियों का विरोधी नहीं; उनका गुलाम होने से स्वतंत्रता है। आनंद का अनुभव और निर्भरता में भेद बनाए रखना चाहिए।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Ordinary sensory life continues. The verse places liberation in the relation to experience, not in a necessary elimination of experience itself.

18.66

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

क्व संसारः क्व चाभासः क्व साध्यं क्व च साधनम् । आकाशस्येव धीरस्य निर्विकल्पस्य सर्वदा ॥१८.६६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

आकाश-समान निर्विकल्प धीर के लिए बंधनकारी संसार, उसका आभास, साध्य और साधन कहाँ ठहरते हैं?

रोमन पाठ

kva samsaarah kva chaabhaasah kva saadhyam kva cha saadhanam | aakaashasyeva dheerasya nirvikalpasya sarvadaa ||18.66||kva saṃsāraḥ kva cābhāsaḥ kva sādhyaṃ kva ca sādhanam | ākāśasyeva dhīrasya nirvikalpasya sarvadā ||18.66||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

आकाश का रूपक असीमता का संकेत है। उपयोगी साधनों को उनके प्रयोजन पर छोड़ देना और उन्हें परम सत्य न मानना अलग बातें हैं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The sky metaphor describes openness not enclosed by objectives. A tool can remain useful without being mistaken for ultimate reality.

18.67

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

स जयत्यर्थसंन्यासी पूर्णस्वरसविग्रहः । अकृत्रिमोऽनवच्छिन्ने समाधिर्यस्य वर्तते ॥१८.६७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिसका आत्मविश्राम अनवरत और अकृत्रिम है, वही अर्थ-आसक्ति से मुक्त पूर्णरस व्यक्ति वास्तव में विजयी है।

रोमन पाठ

sa jayatyarthasamnyaasee poornasvarasavigrahah | akritrimo’navachchhinne samaadhiryasya vartate ||18.67||sa jayatyarthasaṃnyāsī pūrṇasvarasavigrahaḥ | akṛtrimo’navacchinne samādhiryasya vartate ||18.67||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'समाधि' यहाँ केवल विशेष आसन या समाधि-अवधि नहीं, आत्मस्वरूप में सहज स्थिरता का संकेत है। विजय बाहरी प्रतिस्पर्धा की नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse describes ongoing inward composure rather than a score in meditative performance. Its victory is over possessive dependence, not over other people.

18.68

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

बहुनात्र किमुक्तेन ज्ञाततत्त्वो महाशयः । भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी सदा सर्वत्र नीरसः ॥१८.६८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अधिक क्या कहा जाए: तत्त्वज्ञ उदारचित्त न भोग की लालसा में रहता है, न मुक्ति को पाने की बेचैनी में।

रोमन पाठ

bahunaatra kimuktena jnaatatattvo mahaashayah | bhogamokshaniraakaankshee sadaa sarvatra neerasah ||18.68||bahunātra kimuktena jñātatattvo mahāśayaḥ | bhogamokṣanirākāṅkṣī sadā sarvatra nīrasaḥ ||18.68||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'नीरस' शब्द का अर्थ भावनाशून्य और निर्दयी होना नहीं मानना चाहिए। यहाँ रस के प्रति पकड़ हटने की बात है; सटीक अर्थ की समीक्षा चाहिए।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The striking term 'without relish' should not be flattened into emotional coldness. The point is loss of compulsive appetite for attainment.

18.69

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

महदादि जगद्द्वैतं नाममात्रविजृम्भितम् । विहाय शुद्धबोधस्य किं कृत्यमवशिष्यते ॥१८.६९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

महत्तत्त्व से जगत तक का द्वैत नाम-रूप की अभिव्यक्ति है; शुद्ध जागरूकता को पूर्ण करने के लिए क्या शेष है?

रोमन पाठ

mahadaadi jagaddvaitam naamamaatravijrimbhitam | vihaaya shuddhabodhasya kim krityamavashishyate ||18.69||mahadādi jagaddvaitaṃ nāmamātravijṛmbhitam | vihāya śuddhabodhasya kiṃ kṛtyamavaśiṣyate ||18.69||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह सांख्यिक पदावली का अद्वैत पुनर्पाठ है। सृष्टि की व्यावहारिक समझ और आत्मा की परम पूर्णता अलग दृष्टिकोण हैं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse borrows cosmological language but asks a question about completeness. Explaining appearances does not imply that awareness needs an additional object.

18.70

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

भ्रमभूतमिदं सर्वं किञ्चिन्नास्तीति निश्चयी । अलक्ष्यस्फुरणः शुद्धः स्वभावेनैव शाम्यति ॥१८.७०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

संपूर्ण दृश्य को भ्रमस्वरूप जानकर निर्मल ज्ञानी अपने स्वभाव में अनायास शांत रहता है।

रोमन पाठ

bhramabhootamidam sarvam kinchinnaasteeti nishchayee | alakshyasphuranah shuddhah svabhaavenaiva shaamyati ||18.70||bhramabhūtamidaṃ sarvaṃ kiñcinnāstīti niścayī | alakṣyasphuraṇaḥ śuddhaḥ svabhāvenaiva śāmyati ||18.70||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'भ्रम' के आधार पर भौतिक जोखिमों की उपेक्षा नहीं करनी चाहिए। अद्वैत की मीमांसा अनुभव का अंतिम आधार पूछती है, सामान्य सावधानी मिटाती नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

A philosophical claim about illusion is not a warrant to ignore physical dangers. The verse asks about ultimate status, not whether daily causes have consequences.

18.71

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

शुद्धस्फुरणरूपस्य दृश्यभावमपश्यतः । क्व विधिः क्व च वैराग्यं क्व त्यागः क्व शमोऽपि वा ॥१८.७१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

शुद्ध स्फुरण को पहचानने वाले के लिए 'यह करो', 'यह छोड़ो', वैराग्य और शम—इनकी परम बाध्यता कहाँ है?

रोमन पाठ

shuddhasphuranaroopasya drishyabhaavamapashyatah | kva vidhih kva cha vairaagyam kva tyaagah kva shamo’pi vaa ||18.71||śuddhasphuraṇarūpasya dṛśyabhāvamapaśyataḥ | kva vidhiḥ kva ca vairāgyaṃ kva tyāgaḥ kva śamo’pi vā ||18.71||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

विधि और निषेध पर यह प्रश्न पूर्णता की परम दृष्टि से उठता है। नैतिक नियम और सामाजिक सुरक्षा को इससे निष्प्रभावी नहीं किया जा सकता।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The argument concerns ultimate attainment, not the legitimacy of ethical limits. The distinction of levels is crucial for interpreting these negatives.

18.72

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

स्फुरतोऽनन्तरूपेण प्रकृतिं च न पश्यतः । क्व बन्धः क्व च वा मोक्षः क्व हर्षः क्व विषादिता ॥१८.७२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अनंतस्वरूप में स्थित व्यक्ति के लिए बंधन-मोक्ष, हर्ष-विषाद की धारणाएँ अंतिम सत्य नहीं रहतीं।

रोमन पाठ

sphurato’nantaroopena prakritim cha na pashyatah | kva bandhah kva cha vaa mokshah kva harshah kva vishaaditaa ||18.72||sphurato’nantarūpeṇa prakṛtiṃ ca na paśyataḥ | kva bandhaḥ kva ca vā mokṣaḥ kva harṣaḥ kva viṣāditā ||18.72||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह अनुभवों का नाश नहीं, उनसे स्वतंत्र पहचान है। आनंद या शोक का गुजरना आत्मा की असीमता को घटाता नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The paired opposites become inadequate as final labels, though emotions and practical circumstances may continue to vary. Their shifting presence does not limit the underlying awareness.

18.73

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

बुद्धिपर्यन्तसंसारे मायामात्रं विवर्तते । निर्ममो निरहङ्कारो निष्कामः शोभते बुधः ॥१८.७३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जब बुद्धि तक का संसार माया का परिवर्तन जान पड़ता है, निर्मम, निरहंकारी और निष्काम ज्ञानी सहज प्रकाशित होता है।

रोमन पाठ

buddhiparyantasamsaare maayaamaatram vivartate | nirmamo nirahankaaro nishkaamah shobhate budhah ||18.73||buddhiparyantasaṃsāre māyāmātraṃ vivartate | nirmamo nirahaṅkāro niṣkāmaḥ śobhate budhaḥ ||18.73||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'बुद्धिपर्यंत' की सीमा महत्वपूर्ण है: विचार का स्वयं एक विषय होना पहचाना जाता है। इससे विचार की उपयोगिता समाप्त नहीं होती।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Thinking itself becomes something known rather than the final knower. The verse does not deny the value of reasoning in ordinary tasks.

18.74

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

अक्षयं गतसन्तापमात्मानं पश्यतो मुनेः । क्व विद्या च क्व वा विश्वं क्व देहोऽहं ममेति वा ॥१८.७४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अक्षय, शोकातीत आत्मा को जानने वाले के लिए ज्ञान का अहंकार, जगत, शरीर और 'मैं-मेरा' की पकड़ कहाँ है?

रोमन पाठ

akshayam gatasantaapamaatmaanam pashyato muneh | kva vidyaa cha kva vaa vishvam kva deho’ham mameti vaa ||18.74||akṣayaṃ gatasantāpamātmānaṃ paśyato muneḥ | kva vidyā ca kva vā viśvaṃ kva deho’haṃ mameti vā ||18.74||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

प्रश्न देह को मिटाने का नहीं, उसका एकमात्र परिचय बना लेने की भूल को देखने का है। शारीरिक देखभाल फिर भी महत्वपूर्ण है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The challenge is to exclusive bodily identification, not to caring for the body. The rhetorical 'where?' strips the labels of ultimate authority.

18.75

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

निरोधादीनि कर्माणि जहाति जडधीर्यदि । मनोरथान् प्रलापांश्च कर्तुमाप्नोत्यतत्क्षणात् ॥१८.७५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अपरिपक्व व्यक्ति मन-निरोध की बाहरी विधियाँ छोड़ते ही कल्पना और निरर्थक विचार में लौट सकता है।

रोमन पाठ

nirodhaadeeni karmaani jahaati jadadheeryadi | manorathaan pralaapaamshcha kartumaapnotyatatkshanaat ||18.75||nirodhādīni karmāṇi jahāti jaḍadhīryadi | manorathān pralāpāṃśca kartumāpnotyatatkṣaṇāt ||18.75||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह श्लोक अभ्यास के मूल्य पर पहले की तीखी भाषा को संतुलित करता है। तैयारी के बिना 'मैंने साधन छोड़ दिए' कहना मन की अस्थिरता नहीं मिटाता।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

This verse qualifies earlier critiques of technique: abandoning discipline is not equivalent to freedom. Capacity and maturity matter.

18.76

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

मन्दः श्रुत्वापि तद्वस्तु न जहाति विमूढताम् । निर्विकल्पो बहिर्यत्नादन्तर्विषयलालसः ॥१८.७६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

सत्य सुनकर भी अपरिपक्व मन भ्रम नहीं छोड़ता; बाहर से निर्विकल्प दिखकर भी भीतर विषयलालसा बनी रह सकती है।

रोमन पाठ

mandah shrutvaapi tadvastu na jahaati vimoodhataam | nirvikalpo bahiryatnaadantarvishayalaalasah ||18.76||mandaḥ śrutvāpi tadvastu na jahāti vimūḍhatām | nirvikalpo bahiryatnādantarviṣayalālasaḥ ||18.76||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

आध्यात्मिक मुखौटे की आलोचना स्पष्ट है। बाहरी शांति और भीतर की निर्भरता में अंतर होने से प्रामाणिक आत्मपरीक्षण जरूरी है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

A cultivated appearance of detachment is not identical with insight. The verse asks for honesty about what the mind still seeks. Honest inquiry concerns motive as well as outward behavior.

18.77

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

ज्ञानाद् गलितकर्मा यो लोकदृष्ट्यापि कर्मकृत् । नाप्नोत्यवसरं कर्तुं वक्तुमेव न किञ्चन ॥१८.७७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

ज्ञान से कर्तापन की गाँठ ढले तो ज्ञानी लोगों को कर्म करता दिख सकता है, पर भीतर नया दावा करने को कुछ नहीं पाता।

रोमन पाठ

jnaanaad galitakarmaa yo lokadrishtyaapi karmakrit | naapnotyavasaram kartum vaktumeva na kinchana ||18.77||jñānād galitakarmā yo lokadṛṣṭyāpi karmakṛt | nāpnotyavasaraṃ kartuṃ vaktumeva na kiñcana ||18.77||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

इसे क्रिया की व्यावहारिक क्षमता का ह्रास न पढ़ें। मुख्य बात अहंकार द्वारा कर्म को प्रतिष्ठा का साधन बनाने से मुक्ति है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The paradox concerns egoic ownership, not loss of functional ability. Activity can remain skilled and responsive. Ordinary tasks can still be undertaken conscientiously and skillfully.

18.78

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

क्व तमः क्व प्रकाशो वा हानं क्व च न किञ्चन । निर्विकारस्य धीरस्य निरातङ्कस्य सर्वदा ॥१८.७८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

अविकारी, निर्भय ज्ञानी के लिए अंधकार-प्रकाश, लाभ-हानि और 'कुछ नहीं' की धारणाएँ भी अंतिम सीमा नहीं हैं।

रोमन पाठ

kva tamah kva prakaasho vaa haanam kva cha na kinchana | nirvikaarasya dheerasya niraatankasya sarvadaa ||18.78||kva tamaḥ kva prakāśo vā hānaṃ kva ca na kiñcana | nirvikārasya dhīrasya nirātaṅkasya sarvadā ||18.78||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

शब्दों का अर्थ मानसिक स्थिति से अधिक तत्त्वमीमांसा में है। इससे चिकित्सा या सुरक्षा के व्यवहारिक अंतर समाप्त नहीं होते।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The opposites are interrogated at the level of Selfhood. They retain relevance in empirical situations where safety or knowledge matters.

18.79

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

क्व धैर्यं क्व विवेकित्वं क्व निरातङ्कतापि वा । अनिर्वाच्यस्वभावस्य निःस्वभावस्य योगिनः ॥१८.७९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिस योगी का स्वरूप वर्णन से परे है, उसके लिए धैर्य, विवेक और निडरता भी आत्मा की अंतिम परिभाषाएँ नहीं।

रोमन पाठ

kva dhairyam kva vivekitvam kva niraatankataapi vaa | anirvaachyasvabhaavasya nihsvabhaavasya yoginah ||18.79||kva dhairyaṃ kva vivekitvaṃ kva nirātaṅkatāpi vā | anirvācyasvabhāvasya niḥsvabhāvasya yoginaḥ ||18.79||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

गुण अच्छे हो सकते हैं, मगर वे बदलते हुए मानवीय गुण हैं। आत्मस्वरूप को गुणों के जोड़ में बंद न करें।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Positive qualities may be worth cultivating, but no changing trait can fully exhaust the nondual account of awareness. The verse refuses to make a virtue into a fixed self-image.

18.80

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

न स्वर्गो नैव नरको जीवन्मुक्तिर्न चैव हि । बहुनात्र किमुक्तेन योगदृष्ट्या न किञ्चन ॥१८.८०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

योगदृष्टि से स्वर्ग-नरक और जीवन्मुक्ति तक की अवधारणाएँ आत्मा को बाँधती नहीं; परम सत्य को किसी श्रेणी में सीमित नहीं किया जा सकता।

रोमन पाठ

na svargo naiva narako jeevanmuktirna chaiva hi | bahunaatra kimuktena yogadrishtyaa na kinchana ||18.80||na svargo naiva narako jīvanmuktirna caiva hi | bahunātra kimuktena yogadṛṣṭyā na kiñcana ||18.80||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह धार्मिक परंपराओं की विविध मान्यताओं पर निर्णय नहीं, अध्याय की परम दृष्टि है। शब्द और प्रतीक उपयोगी होकर भी अंतिम वास्तविकता नहीं बनते।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The text pushes beyond its own categories, including the prized label of liberation. It need not be used to ridicule other religious understandings.

18.81

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

नैव प्रार्थयते लाभं नालाभेनानुशोचति । धीरस्य शीतलं चित्तममृतेनैव पूरितम् ॥१८.८१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

लाभ की चाह नहीं और हानि का शोक नहीं; धीर का मन अमृत जैसी शीतल पूर्णता से भरा रहता है।

रोमन पाठ

naiva praarthayate laabham naalaabhenaanushochati | dheerasya sheetalam chittamamritenaiva pooritam ||18.81||naiva prārthayate lābhaṃ nālābhenānuśocati | dhīrasya śītalaṃ cittamamṛtenaiva pūritam ||18.81||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह सुन्नता नहीं, लाभ पर आत्ममूल्य निर्भर न होने की शांति है। आर्थिक क्षति की वास्तविक समस्याओं का सामना तब भी आवश्यक है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Equanimity should not be confused with failure to manage real losses. It concerns the refusal to let circumstances decide the Self's worth.

18.82

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

न शान्तं स्तौति निष्कामो न दुष्टमपि निन्दति । समदुःखसुखस्तृप्तः किञ्चित् कृत्यं न पश्यति ॥१८.८२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

निष्काम ज्ञानी शांत व्यक्ति की प्रशंसा या दुष्ट की निंदा में उलझता नहीं; सुख-दुःख में सम रहता है।

रोमन पाठ

na shaantam stauti nishkaamo na dushtamapi nindati | samaduhkhasukhastriptah kinchit krityam na pashyati ||18.82||na śāntaṃ stauti niṣkāmo na duṣṭamapi nindati | samaduḥkhasukhastṛptaḥ kiñcit kṛtyaṃ na paśyati ||18.82||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

निंदा न करने के कथन को हानिकारक कर्म को रोकने से इनकार न समझें। मूल्यांकन और घृणापूर्ण आसक्ति में फर्क संभव है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

A refusal to be inwardly consumed by judgment does not bar intervention against harm. Ethical discernment remains a practical necessity.

18.83

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

धीरो न द्वेष्टि संसारमात्मानं न दिदृक्षति । हर्षामर्षविनिर्मुक्तो न मृतो न च जीवति ॥१८.८३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

धीर संसार से घृणा नहीं करता और आत्मा को अलग वस्तु की तरह ढूँढ़ता भी नहीं; हर्ष-क्रोध के पार शांत रहता है।

रोमन पाठ

dheero na dveshti samsaaramaatmaanam na didrikshati | harshaamarshavinirmukto na mrito na cha jeevati ||18.83||dhīro na dveṣṭi saṃsāramātmānaṃ na didṛkṣati | harṣāmarṣavinirmukto na mṛto na ca jīvati ||18.83||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'न मृतो न जीवति' अस्तित्व की एक पारंपरिक विरोधाभासी भाषा है, आत्महानि का संकेत नहीं। जीवन की देखभाल के साथ यह कथन पढ़ना चाहिए।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The closing paradox of being neither dead nor alive concerns metaphysical identity. It is not a suggestion to court danger or disregard life.

18.84

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

निःस्नेहः पुत्रदारादौ निष्कामो विषयेषु च । निश्चिन्तः स्वशरीरेऽपि निराशः शोभते बुधः ॥१८.८४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

संतान, साथी, इंद्रिय-विषय और शरीर के प्रति लिपटी अपेक्षा के बिना बुद्धिमान सहज रहता है।

रोमन पाठ

nihsnehah putradaaraadau nishkaamo vishayeshu cha | nishchintah svashareere’pi niraashah shobhate budhah ||18.84||niḥsnehaḥ putradārādau niṣkāmo viṣayeṣu ca | niścintaḥ svaśarīre’pi nirāśaḥ śobhate budhaḥ ||18.84||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'निःस्नेह' को स्नेहहीनता या परिवार की उपेक्षा का आदेश बनाना खतरनाक होगा। यहाँ आसक्ति के चिपकाव और संवेदनशील संबंधों में अंतर है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

This gendered historical language requires care. Nonpossessiveness must not be interpreted as lovelessness or freedom to neglect dependants.

18.85

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

तुष्टिः सर्वत्र धीरस्य यथापतितवर्तिनः । स्वच्छन्दं चरतो देशान् यत्रस्तमितशायिनः ॥१८.८५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

धीर यात्रा और निवास की बदलती परिस्थितियों में, जहाँ दिन ढले वहाँ भी सहज संतुष्ट रहता है।

रोमन पाठ

tushtih sarvatra dheerasya yathaapatitavartinah | svachchhandam charato deshaan yatrastamitashaayinah ||18.85||tuṣṭiḥ sarvatra dhīrasya yathāpatitavartinaḥ | svacchandaṃ carato deśān yatrastamitaśāyinaḥ ||18.85||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

स्थान से परे संतोष को चित्रित किया गया है। फिर भी सुरक्षित आवास, साधन और उचित योजना के मानवीय महत्व से इनकार नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The itinerant image expresses independence from location as identity. It does not instruct readers to forgo shelter, planning or personal safety.

18.86

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

पततूदेतु वा देहो नास्य चिन्ता महात्मनः । स्वभावभूमिविश्रान्तिविस्मृताशेषसंसृतेः ॥१८.८६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

आत्मस्वभाव में विश्राम पाए ज्ञानी का मूल आत्मबोध शरीर के उठने-गिरने की चिंता से नहीं डगमगाता।

रोमन पाठ

patatoodetu vaa deho naasya chintaa mahaatmanah | svabhaavabhoomivishraantivismritaasheshasamsriteh ||18.86||patatūdetu vā deho nāsya cintā mahātmanaḥ | svabhāvabhūmiviśrāntivismṛtāśeṣasaṃsṛteḥ ||18.86||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

जन्म-मृत्यु की उग्र भाषा को उपचार त्यागने या जोखिम उठाने का निर्देश कभी नहीं बनाना चाहिए। यह आत्मा और शरीर की पहचान पर दार्शनिक चिंतन है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The body's mortality is treated philosophically, not as a reason to refuse medical care or endanger life. Physical vulnerability remains real in daily conduct.

18.87

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

अकिञ्चनः कामचारो निर्द्वन्द्वश्छिन्नसंशयः । असक्तः सर्वभावेषु केवलो रमते बुधः ॥१८.८७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिसका अपना कहने को कुछ नहीं, संदेह कट गए और द्वंद्व शांत हैं, वह सभी अनुभवों के बीच मुक्त आनंदित है।

रोमन पाठ

akinchanah kaamachaaro nirdvandvashchhinnasamshayah | asaktah sarvabhaaveshu kevalo ramate budhah ||18.87||akiñcanaḥ kāmacāro nirdvandvaśchinnasaṃśayaḥ | asaktaḥ sarvabhāveṣu kevalo ramate budhaḥ ||18.87||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'कामचार' को मनमाना व्यवहार करने की छूट की जगह असक्त सहजता समझना होगा। दूसरों की सीमाओं का सम्मान अपरिहार्य है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Freedom of movement here is freedom from craving, not freedom from consent, responsibility or concern for others. Respectful conduct remains indispensable in freedom.

18.88

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

निर्ममः शोभते धीरः समलोष्टाश्मकाञ्चनः । सुभिन्नहृदयग्रन्थिर्विनिर्धूतरजस्तमः ॥१८.८८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

जिसके हृदय की गाँठें खुल गईं, वह मिट्टी, पत्थर और सोने में आत्ममूल्य का भेद नहीं बनाता।

रोमन पाठ

nirmamah shobhate dheerah samaloshtaashmakaanchanah | subhinnahridayagranthirvinirdhootarajastamah ||18.88||nirmamaḥ śobhate dhīraḥ samaloṣṭāśmakāñcanaḥ | subhinnahṛdayagranthirvinirdhūtarajastamaḥ ||18.88||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

समानता का अर्थ वस्तुओं के उपयोगी आर्थिक मूल्य को अस्वीकारना नहीं है। सांसारिक भेद रहते हुए भी आत्मिक मूल्य का निर्धारण उनसे नहीं होता।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Equal vision does not require calling clay and gold economically identical. It questions whether possession confers greater inward worth.

18.89

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

सर्वत्रानवधानस्य न किञ्चिद् वासना हृदि । मुक्तात्मनो वितृप्तस्य तुलना केन जायते ॥१८.८९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

तृष्णा से परे पूर्णतृप्त मुक्तात्मा किसी वस्तु पर लगातार अटकता नहीं; उसकी तुलना किससे की जा सकती है?

रोमन पाठ

sarvatraanavadhaanasya na kinchid vaasanaa hridi | muktaatmano vitriptasya tulanaa kena jaayate ||18.89||sarvatrānavadhānasya na kiñcid vāsanā hṛdi | muktātmano vitṛptasya tulanā kena jāyate ||18.89||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'अनवधान' का अर्थ आवश्यक सावधानी छोड़ना नहीं, आसक्ति से मन के विचलित न रहने की दशा है। सटीक शब्दार्थ समीक्षा योग्य है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

This difficult adjective should not be turned into praise of inattention to danger. The verse celebrates freedom from grasping, not careless conduct.

18.90

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

जानन्नपि न जानाति पश्यन्नपि न पश्यति । ब्रुवन्न् अपि न च ब्रूते कोऽन्यो निर्वासनादृते ॥१८.९०॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

वह जानता हुआ भी कर्तापन का दावा नहीं करता, देखता हुआ भी पकड़ नहीं बनाता, बोलता हुआ भी अपनी छवि गढ़ने में नहीं फँसता।

रोमन पाठ

jaanannapi na jaanaati pashyannapi na pashyati | bruvann api na cha broote ko’nyo nirvaasanaadrite ||18.90||jānannapi na jānāti paśyannapi na paśyati | bruvann api na ca brūte ko’nyo nirvāsanādṛte ||18.90||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

ये कथन इंद्रियों या भाषा के शाब्दिक बंद होने की सूचना नहीं हैं। वासनारहितता उनकी मानसिक व्याख्या का केंद्र है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The successive negations are rhetorical. They separate the functioning of knowing, seeing and speaking from the egoic claim to own their results.

18.91

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

भिक्षुर्वा भूपतिर्वापि यो निष्कामः स शोभते । भावेषु गलिता यस्य शोभनाशोभना मतिः ॥१८.९१॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

भिक्षु हो या राजा, जिसकी शुभ-अशुभ से बंधी आत्मछवि ढल गई और जो निष्काम है, वही शोभता है।

रोमन पाठ

bhikshurvaa bhoopatirvaapi yo nishkaamah sa shobhate | bhaaveshu galitaa yasya shobhanaashobhanaa matih ||18.91||bhikṣurvā bhūpatirvāpi yo niṣkāmaḥ sa śobhate | bhāveṣu galitā yasya śobhanāśobhanā matiḥ ||18.91||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

राजा और भिक्षु में सामाजिक अधिकार अलग हैं, अतः जिम्मेदारियाँ भी अलग रहेंगी। श्लोक उनके अंतिम आत्मस्वरूप को पद से अलग रखता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Roles have unequal practical powers and duties. The verse concerns inward freedom across roles, not the claim that governance and mendicancy are ethically interchangeable.

18.92

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

क्व स्वाच्छन्द्यं क्व सङ्कोचः क्व वा तत्त्वविनिश्चयः । निर्व्याजार्जवभूतस्य चरितार्थस्य योगिनः ॥१८.९२॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

स्वाभाविक सरलता में स्थित पूर्ण योगी के लिए स्वतंत्रता, संकोच या तत्त्व-निश्चय की छवियाँ भी पकड़ नहीं रहतीं।

रोमन पाठ

kva svaachchhandyam kva sankochah kva vaa tattvavinishchayah | nirvyaajaarjavabhootasya charitaarthasya yoginah ||18.92||kva svācchandyaṃ kva saṅkocaḥ kva vā tattvaviniścayaḥ | nirvyājārjavabhūtasya caritārthasya yoginaḥ ||18.92||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

आत्मज्ञान का अहंकार बना लेना भी एक जाल हो सकता है। सहजता का अर्थ असावधानी या ज्ञान-विरोध नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

A person can become proud even of spiritual certainty. The verse keeps the inquiry open against turning insight into a badge of superiority.

18.93

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

आत्मविश्रान्तितृप्तेन निराशेन गतार्तिना । अन्तर्यदनुभूयेत तत् कथं कस्य कथ्यते ॥१८.९३॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

आत्मविश्राम में तृप्त और आकांक्षाहीन व्यक्ति के अंतरानुभव को किसे और कैसे पूरी तरह कहा जा सकता है?

रोमन पाठ

aatmavishraantitriptena niraashena gataartinaa | antaryadanubhooyeta tat katham kasya kathyate ||18.93||ātmaviśrāntitṛptena nirāśena gatārtinā | antaryadanubhūyeta tat kathaṃ kasya kathyate ||18.93||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह अनुभव की अवर्णनीयता की याद दिलाता है। इसलिए कोई भी व्याख्या संकेत भर है; गुरु-वचन और पाठ-समीक्षा का महत्व फिर भी रहता है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Language points rather than exhausts what is described. The limitation of verbal description is not an excuse for imprecise Sanskrit or careless interpretation.

18.94

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

सुप्तोऽपि न सुषुप्तौ च स्वप्नेऽपि शयितो न च । जागरेऽपि न जागर्ति धीरस्तृप्तः पदे पदे ॥१८.९४॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

ज्ञानी सोने, स्वप्न और जागरण में भी किसी एक मानसिक अवस्था से बँधा नहीं; वह हर दशा में तृप्त है।

रोमन पाठ

supto’pi na sushuptau cha svapne’pi shayito na cha | jaagare’pi na jaagarti dheerastriptah pade pade ||18.94||supto’pi na suṣuptau ca svapne’pi śayito na ca | jāgare’pi na jāgarti dhīrastṛptaḥ pade pade ||18.94||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह योग की पारंपरिक विरोधाभासी अभिव्यक्ति है। इसे नींद न लेने, नींद संबंधी विकार या चेतना के चिकित्सकीय दावे से न जोड़ें।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The paradox is about awareness and states, not a prescription to avoid sleep or a diagnosis of altered consciousness. Rest and sleep still matter for health and everyday functioning.

18.95

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

ज्ञः सचिन्तोऽपि निश्चिन्तः सेन्द्रियोऽपि निरिन्द्रियः । सुबुद्धिरपि निर्बुद्धिः साहङ्कारोऽनहङ्कृतिः ॥१८.९५॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

ज्ञानी विचार करता हुआ भी निश्चिंत है, इंद्रियों सहित भी उनसे असक्त है, बुद्धिमान होकर भी बुद्धि के अहंकार से मुक्त है।

रोमन पाठ

jnah sachinto’pi nishchintah sendriyo’pi nirindriyah | subuddhirapi nirbuddhih saahankaaro’nahankritih ||18.95||jñaḥ sacinto’pi niścintaḥ sendriyo’pi nirindriyaḥ | subuddhirapi nirbuddhiḥ sāhaṅkāro’nahaṅkṛtiḥ ||18.95||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

विरोधी पद यह दिखाते हैं कि साधारण क्षमता और उसके प्रति 'मैं' की पकड़ भिन्न हैं। वास्तविक दक्षता नष्ट नहीं होती।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The paired contradictions separate functional capacities from possessive identity. Understanding does not require the loss of intellect or perception.

18.96

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

न सुखी न च वा दुःखी न विरक्तो न सङ्गवान् । न मुमुक्षुर्न वा मुक्ता न किञ्चिन्न च किञ्चन ॥१८.९६॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

ज्ञानी को सुखी-दुःखी, विरक्त-आसक्त, मुमुक्षु-मुक्त जैसी किसी एक उपाधि में बाँधना संभव नहीं।

रोमन पाठ

na sukhee na cha vaa duhkhee na virakto na sangavaan | na mumukshurna vaa muktaa na kinchinna cha kinchana ||18.96||na sukhī na ca vā duḥkhī na virakto na saṅgavān | na mumukṣurna vā muktā na kiñcinna ca kiñcana ||18.96||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

श्लोक अपनी ही मुक्ति की भाषा से आगे जाने को कहता है। उपाधियों के उपयोगी अर्थ रहते हैं लेकिन वे आत्मस्वरूप का अंतिम माप नहीं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Even the text's cherished label 'liberated' is provisional. This humility about categories is integral to the chapter's conclusion.

18.97

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

विक्षेपेऽपि न विक्षिप्तः समाधौ न समाधिमान् । जाड्येऽपि न जडो धन्यः पाण्डित्येऽपि न पण्डितः ॥१८.९७॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

विक्षेप हो या समाधि, धीमापन हो या विद्वत्ता—ज्ञानी अपनी मूल पहचान को इन स्थितियों के हवाले नहीं करता।

रोमन पाठ

vikshepe’pi na vikshiptah samaadhau na samaadhimaan | jaadye’pi na jado dhanyah paanditye’pi na panditah ||18.97||vikṣepe’pi na vikṣiptaḥ samādhau na samādhimān | jāḍye’pi na jaḍo dhanyaḥ pāṇḍitye’pi na paṇḍitaḥ ||18.97||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

यह ध्यान अथवा विद्या का उपहास नहीं। श्लोक बताता है कि अवस्था को अहंकार का प्रमाणपत्र बना लेने से स्वतंत्रता अलग है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse neither derides study nor rejects contemplative practice. It refuses to turn changing capacities into a verdict on the Self.

18.98

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

मुक्तो यथास्थितिस्वस्थः कृतकर्तव्यनिर्वृतः । समः सर्वत्र वैतृष्ण्यान्न स्मरत्यकृतं कृतम् ॥१८.९८॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

मुक्त पुरुष जो स्थिति मिले उसमें संतुष्ट, कर्तव्य की आंतरिक भूख से मुक्त और सबमें समभाव रखता है।

रोमन पाठ

mukto yathaasthitisvasthah kritakartavyanirvritah | samah sarvatra vaitrishnyaanna smaratyakritam kritam ||18.98||mukto yathāsthitisvasthaḥ kṛtakartavyanirvṛtaḥ | samaḥ sarvatra vaitṛṣṇyānna smaratyakṛtaṃ kṛtam ||18.98||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

'कृतकर्तव्य' को किए हुए काम का स्मरण खो देना न पढ़ें। बात यह है कि स्वयं को कभी पर्याप्त न मानने की व्यग्रता समाप्त होती है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The verse does not imply amnesia or exemption from practical tasks. Rather, one ceases to make existence contingent on an endless checklist of self-completion.

18.99

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

न प्रीयते वन्द्यमानो निन्द्यमानो न कुप्यति । नैवोद्विजति मरणे जीवने नाभिनन्दति ॥१८.९९॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

सम्मान मिलने पर फूलता नहीं, निंदा पर जलता नहीं; जीवन-मरण के प्रति भी उसकी अंतिम शांति बँधी नहीं।

रोमन पाठ

na preeyate vandyamaano nindyamaano na kupyati | naivodvijati marane jeevane naabhinandati ||18.99||na prīyate vandyamāno nindyamāno na kupyati | naivodvijati maraṇe jīvane nābhinandati ||18.99||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

कठोर शब्दों को आत्महानि की प्रेरणा नहीं समझना चाहिए। जीवन को सुरक्षित रखना और आलोचना से सीखना इस समता के विरुद्ध नहीं हैं।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

Freedom from praise and blame is not a refusal to learn, and equanimity about mortality is never a recommendation to jeopardize life.

18.100

विषय-सूची पर लौटें

मूल / स्रोत पाठ

Aṣṭāvakra (chapter context; independent speaker attribution review pending)

न धावति जनाकीर्णं नारण्यमुपशान्तधीः । यथातथा यत्रतत्र सम एवावतिष्ठते ॥१८.१००॥

शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

शांतचित्त ज्ञानी न भीड़ में भागता है, न वन में छिपने को बाध्य है; जहाँ जैसा है, समभाव से स्थित रहता है।

रोमन पाठ

na dhaavati janaakeernam naaranyamupashaantadheeh | yathaatathaa yatratatra sama evaavatishthate ||18.100||na dhāvati janākīrṇaṃ nāraṇyamupaśāntadhīḥ | yathātathā yatratatra sama evāvatiṣṭhate ||18.100||

व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

समापन में अध्याय का सार सरल है: पूर्णता किसी विशेष जगह, वेश या स्थिति पर निर्भर नहीं। यह सामाजिक दूरी की मजबूरी भी नहीं है।

अन्य भाषाएँ और पाठ
शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

The closing verse returns to a plain human choice: neither society nor solitude is the compulsory home of freedom. The Self is not made complete by geography.

इस संस्करण के बारे में · स्रोत और संदर्भ

अष्टावक्र गीता · Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911) · Initial editorial V1

यह शैक्षिक संस्करण है; स्वतंत्र पाठ और विशेषज्ञ समीक्षा अधूरी है।

मूल पाठ, अनुवाद और व्याख्या अलग पाठ-स्तर हैं। संयुक्त अंश अपने पूरे संदर्भ के साथ एक बार दिखाए गए हैं।

  1. 18.1 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  2. 18.1 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  3. 18.1 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  4. 18.1 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  5. 18.1 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  6. 18.2 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  7. 18.2 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  8. 18.2 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  9. 18.2 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  10. 18.2 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  11. 18.3 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  12. 18.3 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  13. 18.3 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  14. 18.3 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  15. 18.3 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  16. 18.4 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  17. 18.4 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  18. 18.4 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  19. 18.4 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  20. 18.4 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  21. 18.5 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  22. 18.5 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  23. 18.5 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  24. 18.5 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  25. 18.5 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  26. 18.6 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  27. 18.6 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  28. 18.6 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  29. 18.6 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  30. 18.6 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  31. 18.7 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  32. 18.7 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  33. 18.7 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  34. 18.7 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  35. 18.7 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  36. 18.8 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  37. 18.8 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  38. 18.8 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  39. 18.8 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  40. 18.8 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  41. 18.9 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  42. 18.9 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  43. 18.9 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  44. 18.9 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  45. 18.9 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  46. 18.10 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  47. 18.10 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  48. 18.10 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  49. 18.10 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  50. 18.10 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  51. 18.11 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  52. 18.11 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  53. 18.11 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  54. 18.11 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  55. 18.11 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  56. 18.12 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  57. 18.12 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  58. 18.12 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  59. 18.12 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  60. 18.12 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  61. 18.13 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  62. 18.13 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  63. 18.13 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  64. 18.13 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  65. 18.13 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  66. 18.14 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  67. 18.14 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  68. 18.14 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  69. 18.14 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  70. 18.14 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  71. 18.15 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  72. 18.15 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  73. 18.15 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  74. 18.15 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  75. 18.15 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  76. 18.16 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  77. 18.16 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  78. 18.16 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  79. 18.16 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  80. 18.16 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  81. 18.17 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  82. 18.17 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  83. 18.17 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  84. 18.17 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  85. 18.17 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  86. 18.18 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  87. 18.18 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  88. 18.18 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  89. 18.18 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  90. 18.18 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  91. 18.19 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  92. 18.19 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  93. 18.19 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  94. 18.19 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  95. 18.19 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  96. 18.20 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  97. 18.20 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  98. 18.20 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  99. 18.20 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  100. 18.20 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  101. 18.21 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  102. 18.21 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  103. 18.21 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  104. 18.21 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  105. 18.21 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  106. 18.22 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  107. 18.22 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  108. 18.22 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  109. 18.22 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  110. 18.22 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  111. 18.23 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  112. 18.23 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  113. 18.23 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  114. 18.23 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  115. 18.23 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  116. 18.24 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  117. 18.24 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  118. 18.24 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  119. 18.24 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  120. 18.24 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  121. 18.25 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  122. 18.25 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  123. 18.25 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  124. 18.25 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  125. 18.25 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  126. 18.26 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  127. 18.26 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  128. 18.26 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  129. 18.26 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  130. 18.26 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  131. 18.27 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  132. 18.27 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  133. 18.27 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  134. 18.27 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  135. 18.27 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  136. 18.28 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  137. 18.28 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  138. 18.28 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  139. 18.28 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  140. 18.28 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  141. 18.29 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  142. 18.29 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  143. 18.29 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  144. 18.29 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  145. 18.29 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  146. 18.30 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  147. 18.30 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  148. 18.30 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  149. 18.30 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  150. 18.30 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  151. 18.31 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  152. 18.31 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  153. 18.31 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  154. 18.31 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  155. 18.31 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  156. 18.32 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  157. 18.32 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  158. 18.32 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  159. 18.32 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  160. 18.32 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  161. 18.33 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  162. 18.33 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  163. 18.33 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  164. 18.33 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  165. 18.33 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  166. 18.34 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  167. 18.34 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  168. 18.34 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  169. 18.34 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  170. 18.34 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  171. 18.35 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  172. 18.35 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  173. 18.35 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  174. 18.35 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  175. 18.35 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  176. 18.36 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  177. 18.36 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  178. 18.36 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  179. 18.36 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  180. 18.36 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  181. 18.37 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  182. 18.37 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  183. 18.37 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  184. 18.37 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  185. 18.37 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  186. 18.38 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  187. 18.38 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  188. 18.38 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  189. 18.38 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  190. 18.38 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  191. 18.39 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  192. 18.39 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  193. 18.39 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  194. 18.39 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  195. 18.39 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  196. 18.40 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  197. 18.40 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  198. 18.40 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  199. 18.40 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  200. 18.40 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  201. 18.41 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  202. 18.41 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  203. 18.41 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  204. 18.41 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  205. 18.41 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  206. 18.42 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  207. 18.42 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  208. 18.42 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  209. 18.42 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  210. 18.42 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  211. 18.43 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  212. 18.43 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  213. 18.43 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  214. 18.43 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  215. 18.43 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  216. 18.44 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  217. 18.44 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  218. 18.44 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  219. 18.44 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  220. 18.44 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  221. 18.45 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  222. 18.45 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  223. 18.45 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  224. 18.45 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  225. 18.45 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  226. 18.46 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  227. 18.46 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  228. 18.46 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  229. 18.46 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  230. 18.46 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  231. 18.47 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  232. 18.47 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  233. 18.47 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  234. 18.47 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  235. 18.47 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  236. 18.48 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  237. 18.48 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  238. 18.48 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  239. 18.48 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  240. 18.48 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  241. 18.49 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  242. 18.49 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  243. 18.49 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  244. 18.49 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  245. 18.49 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  246. 18.50 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  247. 18.50 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  248. 18.50 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  249. 18.50 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  250. 18.50 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  251. 18.51 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  252. 18.51 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  253. 18.51 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  254. 18.51 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  255. 18.51 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  256. 18.52 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  257. 18.52 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  258. 18.52 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  259. 18.52 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  260. 18.52 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  261. 18.53 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  262. 18.53 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  263. 18.53 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  264. 18.53 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  265. 18.53 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  266. 18.54 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  267. 18.54 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  268. 18.54 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  269. 18.54 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  270. 18.54 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  271. 18.55 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  272. 18.55 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  273. 18.55 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  274. 18.55 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  275. 18.55 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  276. 18.56 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  277. 18.56 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  278. 18.56 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  279. 18.56 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  280. 18.56 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  281. 18.57 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  282. 18.57 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  283. 18.57 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  284. 18.57 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  285. 18.57 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  286. 18.58 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  287. 18.58 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  288. 18.58 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  289. 18.58 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  290. 18.58 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  291. 18.59 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  292. 18.59 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  293. 18.59 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  294. 18.59 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  295. 18.59 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  296. 18.60 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  297. 18.60 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  298. 18.60 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  299. 18.60 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  300. 18.60 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  301. 18.61 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  302. 18.61 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  303. 18.61 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  304. 18.61 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  305. 18.61 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  306. 18.62 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  307. 18.62 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  308. 18.62 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  309. 18.62 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  310. 18.62 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  311. 18.63 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  312. 18.63 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  313. 18.63 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  314. 18.63 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  315. 18.63 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  316. 18.64 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  317. 18.64 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  318. 18.64 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  319. 18.64 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  320. 18.64 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  321. 18.65 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  322. 18.65 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  323. 18.65 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  324. 18.65 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  325. 18.65 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  326. 18.66 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  327. 18.66 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  328. 18.66 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  329. 18.66 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  330. 18.66 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  331. 18.67 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  332. 18.67 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  333. 18.67 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  334. 18.67 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  335. 18.67 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  336. 18.68 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  337. 18.68 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  338. 18.68 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  339. 18.68 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  340. 18.68 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  341. 18.69 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  342. 18.69 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  343. 18.69 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  344. 18.69 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  345. 18.69 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  346. 18.70 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  347. 18.70 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  348. 18.70 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  349. 18.70 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  350. 18.70 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  351. 18.71 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  352. 18.71 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  353. 18.71 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  354. 18.71 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  355. 18.71 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  356. 18.72 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  357. 18.72 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  358. 18.72 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  359. 18.72 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  360. 18.72 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  361. 18.73 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  362. 18.73 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  363. 18.73 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  364. 18.73 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  365. 18.73 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  366. 18.74 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  367. 18.74 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  368. 18.74 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  369. 18.74 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  370. 18.74 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  371. 18.75 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  372. 18.75 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  373. 18.75 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  374. 18.75 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  375. 18.75 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  376. 18.76 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  377. 18.76 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  378. 18.76 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  379. 18.76 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  380. 18.76 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  381. 18.77 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  382. 18.77 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  383. 18.77 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  384. 18.77 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  385. 18.77 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  386. 18.78 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  387. 18.78 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  388. 18.78 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  389. 18.78 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  390. 18.78 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  391. 18.79 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  392. 18.79 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  393. 18.79 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  394. 18.79 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  395. 18.79 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  396. 18.80 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  397. 18.80 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  398. 18.80 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  399. 18.80 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  400. 18.80 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  401. 18.81 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  402. 18.81 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  403. 18.81 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  404. 18.81 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  405. 18.81 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  406. 18.82 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  407. 18.82 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  408. 18.82 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  409. 18.82 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  410. 18.82 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  411. 18.83 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  412. 18.83 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  413. 18.83 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  414. 18.83 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  415. 18.83 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  416. 18.84 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  417. 18.84 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  418. 18.84 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  419. 18.84 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  420. 18.84 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  421. 18.85 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  422. 18.85 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  423. 18.85 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  424. 18.85 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  425. 18.85 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  426. 18.86 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  427. 18.86 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  428. 18.86 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  429. 18.86 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  430. 18.86 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  431. 18.87 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  432. 18.87 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  433. 18.87 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  434. 18.87 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  435. 18.87 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  436. 18.88 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  437. 18.88 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  438. 18.88 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  439. 18.88 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  440. 18.88 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  441. 18.89 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  442. 18.89 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  443. 18.89 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  444. 18.89 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  445. 18.89 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  446. 18.90 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  447. 18.90 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  448. 18.90 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  449. 18.90 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  450. 18.90 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  451. 18.91 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  452. 18.91 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  453. 18.91 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  454. 18.91 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  455. 18.91 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  456. 18.92 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  457. 18.92 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  458. 18.92 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  459. 18.92 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  460. 18.92 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  461. 18.93 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  462. 18.93 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  463. 18.93 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  464. 18.93 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  465. 18.93 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  466. 18.94 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  467. 18.94 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  468. 18.94 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  469. 18.94 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  470. 18.94 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  471. 18.95 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  472. 18.95 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  473. 18.95 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  474. 18.95 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  475. 18.95 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  476. 18.96 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  477. 18.96 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  478. 18.96 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  479. 18.96 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  480. 18.96 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  481. 18.97 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  482. 18.97 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  483. 18.97 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  484. 18.97 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  485. 18.97 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  486. 18.98 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  487. 18.98 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  488. 18.98 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  489. 18.98 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  490. 18.98 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  491. 18.99 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  492. 18.99 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  493. 18.99 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  494. 18.99 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  495. 18.99 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  496. 18.100 — मूल / स्रोत पाठ

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  497. 18.100 — शिवगोरक्ष हिन्दी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  498. 18.100 — शिवगोरक्ष अंग्रेज़ी अनुवाद

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  499. 18.100 — शिवगोरक्ष सरल हिन्दी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization

  500. 18.100 — शिवगोरक्ष सरल अंग्रेज़ी व्याख्या

    Khemraj / Lakṣmīveṅkaṭeśvara (1911)

    Supplied chapter/verse numbering; no harmonization